Waarom deze studie meer vragen oproept dan antwoorden geeft en deze publicatie zoveel onrust veroorzaakt De recente publicatie in Environmental Health over een mogelijk verband tussen paracetamolgebruik tijdens de zwangerschap en een verhoogd risico op autisme en ADHD heeft veel stof doen opwaaien. Niet alleen onder wetenschappers, maar ook binnen de autismegemeenschap. Klinisch psycholoog en onderzoeker Anke Scheeren verwoordt het scherp: “Mijn eerste gedachte was: het is anti-autisme, vrouwonvriendelijk en niet-wetenschappelijk.” Die uitspraak raakt een gevoelige snaar. Want waarom worden resultaten gepubliceerd terwijl er nog zoveel onduidelijk is? En wat betekent dit voor zwangere vrouwen, ouders en mensen met autisme? De kern van het probleem De studie bundelt 46 onderzoeken en analyseert gegevens van meer dan 100.000 deelnemers. De conclusie: er zijn mogelijke aanwijzingen voor een verband tussen prenataal paracetamolgebruik en een verhoogd risico op autisme en ADHD. Maar, en dit is cruciaal, er is géén bewezen causaal verband. Toch wordt de boodschap breed uitgedragen, wat leidt tot angst en stigma. Het risico? Dat autisme opnieuw wordt geframed als iets wat koste wat kost voorkomen moet worden. Dat is niet alleen wetenschappelijk problematisch, maar ook maatschappelijk schadelijk. Autisme is geen ziekte die uitgeroeid moet worden, maar een neurodiverse variatie die deel uitmaakt van menselijke diversiteit. Wat zegt de wetenschap écht? Genetica speelt een hoofdrol. Uit tweelingonderzoek blijkt dat erfelijkheid een veel grotere invloed heeft op autisme dan omgevingsfactoren. Omgevingsfactoren zijn complex. Oudere ouders, bepaalde prenatale omstandigheden en mogelijk medicijngebruik kunnen een rol spelen, maar altijd in interactie met genetische aanleg. Bewijs voor paracetamol is dun. De hypothese is dat paracetamol via de placenta processen beïnvloedt zoals oxidatieve stress en hormonale regulatie. Maar deze mechanismen zijn nog niet overtuigend aangetoond. Theoretisch kader De huidige onderzoeken steunen op epidemiologische modellen die correlaties analyseren, niet causaliteit. Confounders zoals sociaaleconomische status, genetische predispositie en andere medicatie worden wel gecorrigeerd, maar nooit volledig uitgesloten.Het idee dat één factor – paracetamol – een doorslaggevende rol speelt, is daarom wetenschappelijk onhoudbaar. Autisme en ADHD zijn multifactorieel: een samenspel van genen, omgeving en sociale context. Waarom deze publicatie problematisch is Anti-autisme framing. Door autisme als een te vermijden uitkomst te presenteren, wordt neurodiversiteit gestigmatiseerd. Vrouwonvriendelijke implicaties. Zwangere vrouwen krijgen opnieuw de boodschap dat hun keuzes ‘schuld’ dragen voor de ontwikkeling van hun kind. Onvoldoende bewijs. De onderzoekers zelf erkennen dat verder onderzoek nodig is, maar de media-aandacht suggereert urgentie en zekerheid die er niet is. Wat betekent dit voor ouders en professionals? Geen paniek. Stop niet zomaar met paracetamol; onbehandelde pijn of koorts kan schadelijk zijn voor de foetus. Overleg met een arts. Bespreek altijd de afweging tussen bewezen voordelen en nog niet bewezen risico’s. Blijf kritisch. Vraag naar de kwaliteit van het bewijs en wees alert op sensationalistische berichtgeving. Autismevriendelijke boodschap Autisme is geen fout, geen gevolg van een verkeerde keuze, maar een onderdeel van menselijke diversiteit. Onderzoek naar risicofactoren mag nooit leiden tot stigmatisering of schuldgevoelens. Laten we streven naar nuance, niet naar angst. Bronnenlijst BMC Environmental Health: Paracetamol use during pregnancy and neurodevelopmental outcomes Mount Sinai Hospital & Harvard T.H. Chan School of Public Health – Meta-analyse van 46 studies Navigation Guide-methodologie voor milieugerelateerde gezondheidsstudies Psychologie.nl: Paracetamol, autisme en Trump-uitspraak Interview met Anke Scheeren, klinisch psycholoog en onderzoeker

De Zelfbeeld Navigator is een eenvoudige, interactieve webtool die jou helpt om een positiever zelfbeeld te ontwikkelen. Het idee is gebaseerd op een lijst van inspirerende tips die je stap voor stap kunnen ondersteunen bij het versterken van je zelfvertrouwen en zelfwaardering. Door op een knop te klikken, krijg je telkens een willekeurige tip die je kunt toepassen in je dagelijks leven. Meer hulp nodig? Hierna volgen enkele onafhankelijke suggesties van organisaties die je kunnen helpen. Wij hebben hier geen banden mee en adviseren sowieso om hier zelf onderzoek naar te doen, samen met jouw huisarts of POH-GGZ. Stichting Het Verdwenen Zelf Amsterdam Gespecialiseerd in herstelgerichte hulp bij emotionele en psychische mishandeling, inclusief individuele therapie en coaching.LinkedIn-profiel Coach Circle Landelijk platform Biedt een netwerk van coaches die werken aan het verbeteren van zelfbeeld en zelfvertrouwen. Je kunt zelf een coach kiezen die bij je past. Website MD-act Coaching Nijmegen Gespecialiseerd in het ontwikkelen van een positief en realistisch zelfbeeld. Werkt met psychologische en coachingsmethoden. Website Buro Vie – Den Haag Richt zich op coaching bij negatief zelfbeeld, onzekerheid en faalangst. Persoonlijke aanpak met 5 tot 15 sessies. Website ’t Salland Coaching – Raalte (Overijssel) Persoonlijke coaching en weerbaarheidstraining om zelfbeeld en zelfvertrouwen te versterken. Website Solutalks Online GGZ – Landelijk online GGZ-aanbiederBiedt online therapie en coaching, inclusief methoden voor het behandelen van een negatief zelfbeeld. LinkedIn-profiel

Veel mensen met autisme herkennen het gevoel van veiligheid in hun eigen bubbel. Die bubbel biedt rust, voorspelbaarheid en bescherming tegen de overweldigende prikkels van de buitenwereld. Maar soms wordt die veilige bubbel zo comfortabel dat het een uitdaging wordt om eruit te stappen. Naar buiten gaan, nieuwe dingen proberen, sociale contacten aangaan: het kan voelen als een enorme opgave. Toch is persoonlijke groei mogelijk, ook met autisme. In deze blog verkennen we hoe je stap voor stap uit je veilige bubbel kunt komen, zonder jezelf of je autisme te vergeten. We gaan in op keuzes maken en beslissen, plannen en organiseren, en het bewaken van je energiebalans. De veilige bubbel is een plek waar je je comfortabel voelt. Alles is bekend, voorspelbaar en overzichtelijk. Voor mensen met autisme is deze bubbel vaak extra belangrijk, omdat onverwachte situaties en sociale interacties veel energie kunnen kosten. In de bubbel kun je jezelf zijn, zonder oordeel of druk van buitenaf. Maar comfort betekent niet altijd dat je je goed voelt. Soms is het vooral veilig, maar niet vervullend. Groei vindt plaats buiten de bubbel, in de ‘aanleerzone’. Kenmerken van de veilige bubbel: Voorspelbaarheid en routine Weinig risico’s of onverwachte gebeurtenissen Bescherming tegen overprikkeling Minder sociale druk Waarom uit je veilige bubbel stappen? Groeien betekent nieuwe dingen proberen, leren van ervaringen en jezelf ontwikkelen. Dat kan alleen als je af en toe uit je veilige bubbel stapt. Dit is spannend en soms zelfs eng, maar het brengt ook energie, voldoening en nieuwe mogelijkheden. In de ‘aanleerzone’ kom je angsten en onzekerheden tegen, maar ook kansen om te leren en je bubbel te vergroten. Uitdagingen buiten de bubbel: Onzekerheid en angst voor het onbekende Nieuwe prikkels en situaties Mogelijkheid tot falen, maar ook tot succes Keuzes maken en beslissen: Hoe doe je dat met autisme? Keuzes maken is voor veel mensen met autisme lastig. De hoeveelheid opties kan overweldigend zijn, en het is moeilijk om te voorspellen wat een keuze teweegbrengt. Toch is het maken van keuzes essentieel om uit je bubbel te komen. Tips voor keuzes maken: Beperk het aantal opties: Maak een lijstje van maximaal drie mogelijkheden. Gebruik voorspelbare stappen: Schrijf de stappen op die je moet nemen na een keuze. Vraag om hulp: Bespreek je keuzes met iemand die je vertrouwt. Gebruik je intuïtie: Soms weet je diep van binnen wat goed is voor jou. Voorbeeld: Stel, je wilt een nieuwe hobby proberen. Kies één activiteit die je aanspreekt, zoek informatie op, en plan een eerste stap. Vraag eventueel iemand om mee te gaan. 4. Plannen en organiseren: Structuur als sleutel Voor mensen met autisme is structuur vaak een belangrijke houvast. Plannen en organiseren helpen om overzicht te houden en stress te verminderen. Dit maakt het makkelijker om uit je bubbel te stappen, omdat je weet wat je te wachten staat. Praktische tips: Maak een planning: Gebruik een agenda of een app om activiteiten in te plannen. Bereid je voor: Schrijf op wat je nodig hebt en welke stappen je moet nemen. Visualiseer de situatie: Stel je voor hoe het zal zijn om iets nieuws te doen. Maak gebruik van checklists: Vink af wat je hebt gedaan, dat geeft rust en overzicht. Voorbeeld: Wil je naar een nieuwe plek gaan? Zoek vooraf uit hoe je er komt, wat je mee moet nemen, en wie je daar zult ontmoeten. Maak een stappenplan en neem het mee. Energiebalans: Bewaken en herstellen Uit je veilige bubbel stappen kost energie. Voor mensen met autisme is het extra belangrijk om goed op je energiebalans te letten. Overprikkeling ligt op de loer, en het is essentieel om voldoende rustmomenten in te bouwen. Tips voor energiebalans: Plan rust in: Zorg voor voldoende pauzes tussen activiteiten. Luister naar je lichaam: Voel je je moe of gespannen? Neem tijd voor jezelf. Gebruik ontspanningstechnieken: Denk aan ademhalingsoefeningen, meditatie of een warm bad. Reflecteer op je dag: Schrijf op wat energie gaf en wat energie kostte. Voorbeeld: Na een drukke dag kun je een rustmoment plannen, bijvoorbeeld door een wandeling te maken, muziek te luisteren of een ontspannende activiteit te doen. Omgaan met angst en onzekerheid Angst is normaal als je uit je veilige bubbel stapt. Het is belangrijk om deze angst te erkennen en ermee om te gaan, zodat het je niet verlamt. Kleine, haalbare stappen helpen om de angst beheersbaar te houden. Strategieën: Accepteer je angst: Het is oké om bang te zijn. Maak stappen klein: Zet steeds een kleine stap buiten je bubbel. Zoek steun: Praat over je angst met iemand die je vertrouwt. Vier successen: Sta stil bij wat je hebt bereikt, hoe klein ook. Zelfvertrouwen en zelfrespect Zelfvertrouwen is een belangrijke motor om uit je bubbel te komen. Mensen met autisme hebben soms een lager zelfbeeld door negatieve ervaringen. Het is belangrijk om te werken aan zelfvertrouwen en zelfrespect. Oefeningen: Positieve affirmaties: Begin en eindig de dag met een positieve gedachte over jezelf. Geef jezelf complimenten: Sta stil bij wat goed ging. Vergelijk jezelf niet met anderen: Iedereen heeft een eigen groeipad. Leer van fouten: Zie fouten als leerervaringen, niet als mislukkingen. Plannen en organiseren: Tools en hulpmiddelen Er zijn veel hulpmiddelen die kunnen helpen bij het plannen en organiseren, zoals apps, agenda’s, checklists en visuele schema’s. Kies wat bij jou past en experimenteer ermee. Aanbevolen tools: Digitale agenda’s (Google Calendar, Outlook) To-do apps (Todoist, Trello) Papieren planners Visuele tijdschema’s Energiebalans: Grenzen stellen Grenzen stellen is essentieel om je energiebalans te bewaken. Durf ‘nee’ te zeggen tegen activiteiten die te veel energie kosten, en wees eerlijk over wat je aankunt. Tips: Ken je grenzen: Weet wat je aankunt en waar je grens ligt. Communiceer duidelijk: Geef aan wanneer iets te veel is. Neem tijd voor jezelf: Plan bewust tijd in om op te laden. Uit je veilige bubbel: Praktische stappen Tot slot: hoe zet je de eerste stap uit je veilige bubbel? Begin klein, wees mild voor jezelf, en vier elke vooruitgang. Stappenplan: Kies één kleine uitdaging buiten je bubbel. Maak een plan en bereid je goed voor. Bouw rustmomenten in. Reflecteer na afloop: wat ging goed, wat was lastig? Vier je succes, hoe klein ook. Online stappenplantool: Even uit je veilige bubbel De tool begeleidt je stap voor stap. Je vult eerst je uitdaging, plan en rustmomenten in (verplicht). Reflectie en succes vieren kun je na afloop invullen. Na het klikken op “Toon mijn stappenplan” krijg je een overzicht dat je kunt bewaren of printen. Uit je veilige bubbel stappen is een proces, geen doel op zich. Met autisme is het extra belangrijk om mild te zijn voor jezelf, je grenzen te respecteren en stap voor stap te groeien. Gebruik de kracht van keuzes maken, plannen en organiseren, en bewaak je energiebalans. Zo kun je, op jouw tempo, je bubbel vergroten en nieuwe ervaringen opdoen. Ook ons online zelfhulp programma kan jou helpen bij het aangaan van meer sociale activiteiten. Theoretisch Kader 1. De veilige bubbel en autisme De ‘veilige bubbel’ verwijst naar de vertrouwde, voorspelbare omgeving waarin mensen met autisme zich kunnen terugtrekken om overprikkeling en stress te vermijden. Dit concept sluit aan bij de theorie van de comfortzone (White, 2009), die stelt dat mensen geneigd zijn om binnen bekende patronen te blijven om angst en onzekerheid te minimaliseren. Voor mensen met autisme is deze bubbel vaak noodzakelijk om sensorische en sociale overbelasting te voorkomen (Attwood, 2007). 2. Groeien buiten de veilige bubbel Volgens de zone van naaste ontwikkeling (Vygotsky, 1978) vindt leren en persoonlijke groei plaats buiten de directe comfortzone, in de ‘aanleerzone’. Hier worden nieuwe vaardigheden ontwikkeld, mits er voldoende ondersteuning is. Voor mensen met autisme betekent dit dat kleine, gestructureerde stappen buiten de veilige bubbel essentieel zijn voor groei, mits rekening wordt gehouden met hun specifieke behoeften (Baron-Cohen, 2008). 3. Keuzes maken en executieve functies Keuzes maken, plannen en organiseren vallen onder de executieve functies, die bij mensen met autisme vaak anders verlopen (Hill, 2004). Moeite met flexibiliteit, het overzien van consequenties en het organiseren van taken kan het lastig maken om uit de veilige bubbel te stappen. Ondersteuning, visuele hulpmiddelen en duidelijke stappenplannen zijn bewezen effectief (Hodgson et al., 2017). 4. Energiebalans en prikkelverwerking De energiebalans is cruciaal voor mensen met autisme. Overprikkeling kan leiden tot uitputting of zelfs een meltdown (Kapp et al., 2013). Het bewaken van de energiebalans door rustmomenten, zelfzorg en het stellen van grenzen is daarom essentieel. Dit sluit aan bij het model van Spoon Theory (Miserandino, 2003), dat uitlegt hoe mensen met een beperking hun energie moeten verdelen. 5. Zelfvertrouwen en zelfrespect Een positief zelfbeeld en voldoende zelfvertrouwen zijn belangrijke voorwaarden om stappen buiten de veilige bubbel te zetten (Devisch & Peeters, 2019). Negatieve ervaringen kunnen het zelfvertrouwen ondermijnen, waardoor het belangrijk is om successen te vieren en te focussen op eigen kwaliteiten (Attwood, 2007). Bronnenlijst Attwood, T. (2007). The Complete Guide to Asperger’s Syndrome. Jessica Kingsley Publishers. Baron-Cohen, S. (2008). Autism and Asperger Syndrome. Oxford University Press. Devisch, M., & Peeters, A. (2019). Uit je comfortzone! Hoofdstuk 4 uit ‘Leven vanuit jouw authentieke kracht’. Bookboon.com. Hill, E. L. (2004). Executive dysfunction in autism. Trends in Cognitive Sciences, 8(1), 26-32. Hodgson, A. R., Freeston, M. H., Honey, E., & Rodgers, J. (2017). Facing the unknown: Intolerance of uncertainty in children with autism spectrum disorder. Journal of Applied Research in Intellectual Disabilities, 30(2), 336-344. Kapp, S. K., Gillespie-Lynch, K., Sherman, L. E., & Hutman, T. (2013). Deficit, difference, or both? Autism and neurodiversity. Developmental Psychology, 49(1), 59-71. Miserandino, C. (2003). The Spoon Theory. But You Don’t Look Sick [Online]. https://butyoudontlooksick.com/articles/written-by-christine/the-spoon-theory/ Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. Harvard University Press. White, A. (2009). From Comfort Zone to Performance Management. White & MacLean.

Iedereen loopt wel eens vast. Zeker als je leeft met autisme kunnen dagelijkse uitdagingen soms overweldigend aanvoelen. Juist op die momenten is het belangrijk om een steuntje in de rug te hebben. Daarom introduceert autismeportaal.nl de Inspiratiebox: een digitale tool vol positieve gedachten, leuke en nuttige activiteiten, reflectievragen én een vriendelijke waarschuwing voor negatieve gedachten. Wat is de Inspiratiebox? De Inspiratiebox is een interactieve module op autismeportaal.nl die je helpt om jezelf weer op weg te helpen als je even niet meer weet hoe verder te gaan. Met één druk op de knop krijg je een unieke combinatie van: Een motiverende, helpende gedachte Een leuke activiteit om je stemming te verbeteren Een nuttige activiteit die structuur en voldoening geeft Een reflecterende vraag om stil te staan bij jezelf Een waarschuwing voor een veelvoorkomende negatieve gedachte Alle onderdelen zijn speciaal geselecteerd uit een lijst van 25 helpende positieve gedachten, activiteiten en reflectievragen die aansluiten bij de belevingswereld van mensen met autisme. Hoe gebruik je de Inspiratiebox? Ga naar autismeportaal.nl en open de Inspiratiebox. Klik op “Nieuwe Inspiratie” en laat je verrassen door een persoonlijke combinatie. Lees de positieve gedachte hardop voor of schrijf hem op. Kies één van de activiteiten en voer deze uit, hoe klein ook. Sta even stil bij de reflectievraag: schrijf je antwoord op of bespreek het met iemand die je vertrouwt. Neem de waarschuwing serieus, maar wees mild voor jezelf als je merkt dat negatieve gedachten opkomen. Je kunt de Inspiratiebox zo vaak gebruiken als je wilt. Elke keer krijg je nieuwe inspiratie :-) Waarom werkt het? De kracht van de Inspiratiebox zit in de combinatie van positieve psychologie, structuur en zelfreflectie. Door niet alleen te focussen op wat moeilijk is, maar juist ook op wat wél goed gaat en wat je kunt doen, geef je jezelf de kans om uit een negatieve spiraal te komen. De reflectievragen helpen je om inzicht te krijgen in je gevoelens en behoeften, terwijl de activiteiten zorgen voor afleiding en succeservaringen. Voor wie is de Inspiratiebox? De Inspiratiebox is er voor iedereen met (of zonder) autisme, maar ook voor ouders, begeleiders en coaches die samen willen werken aan meer veerkracht en zelfvertrouwen. Gebruik de box individueel, in een coachingsgesprek of als startpunt voor een goed gesprek. Probeer de inspiratiebox zelf! Ben je benieuwd geworden? Ontdek wat de Inspiratiebox voor jou kan betekenen. Zet vandaag nog de eerste stap naar meer positiviteit, structuur en zelfinzicht! De autismeportaal Inspiratiebox, ontwikkeld door dehit.nl (c) 2025 Theoretisch kader Motiverende interventies zijn belangrijk voor het welzijn van mensen met autisme. Autisme wordt gekenmerkt door verschillen in sociale communicatie, gedrag en informatieverwerking (American Psychiatric Association, 2013). Mensen met autisme ervaren vaker stress, overprikkeling en vastlopen in dagelijkse situaties (Lai et al., 2019). Positieve psychologie en motiverende technieken, zoals het aanbieden van helpende gedachten, reflectievragen en activiteiten, kunnen bijdragen aan meer veerkracht, zelfvertrouwen en autonomie (Seligman & Csikszentmihalyi, 2000). De Autismeportaal Inspiratiebox is een laagdrempelige digitale tool die motiverende elementen combineert en direct toepasbaar maakt. Door het aanbieden van positieve gedachten, leuke en nuttige activiteiten en reflectievragen, wordt het zelfregulerend vermogen gestimuleerd (Ryan & Deci, 2000). Het bewust maken van negatieve gedachten en het bieden van opbouwende feedback helpt om maladaptieve denkpatronen te doorbreken (Beck, 2011). Digitale interventies, zoals de Autismeportaal Inspiratiebox, sluiten aan bij de behoefte aan structuur, voorspelbaarheid en autonomie bij mensen met autisme (Gillespie-Lynch et al., 2014). Ze kunnen zelfstandig gebruikt worden of als ondersteuning in coaching en begeleiding. Bronnenlijst American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed.). Beck, J. S. (2011). Cognitive Behavior Therapy: Basics and Beyond. Guilford Press. Gillespie-Lynch, K., Kapp, S. K., et al. (2014). Interventions for individuals with autism spectrum disorder: A review of evidence-based practices. Autism, 18(6), 653-665. Lai, M.-C., Lombardo, M. V., & Baron-Cohen, S. (2019). Autism. The Lancet, 393(10173), 208-220. Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist, 55(1), 68-78. Seligman, M. E. P., & Csikszentmihalyi, M. (2000). Positive psychology: An introduction. American Psychologist, 55(1), 5-14.

Veel mensen met autisme herkennen het: de veilige bubbel van je eigen wereld is prettig, maar kan ook een valkuil worden. Voor je het weet, word je passief en wordt naar buiten gaan of nieuwe dingen ondernemen een grote opgave. Hoe kun je uit de waan van de dag stappen, zonder jezelf te verliezen? Hoe ontwikkel je nieuwe ritmes, routines en patronen die je ondersteunen in het dagelijks leven? In dit blog neem ik je mee in een praktische en diepgaande verkenning. De veilige bubbel comfort én een beperking Voor veel mensen met autisme is de eigen bubbel een plek van rust en voorspelbaarheid. Hier kun je jezelf zijn, zonder onverwachte prikkels of sociale verwachtingen. Maar deze bubbel kan ook een gevangenis worden. Je wereld wordt kleiner, de drempel om naar buiten te gaan steeds hoger. Passiviteit ligt op de loer, en het leven lijkt zich te beperken tot overleven in plaats van beleven. Herkenbare patronen Je blijft liever binnen, zelfs als je weet dat frisse lucht of contact goed voor je zou zijn. Nieuwe situaties vermijd je, omdat ze onvoorspelbaar en spannend zijn. Je dag bestaat uit vaste routines, maar soms voelt het alsof je geleefd wordt door de automatische piloot. Deze patronen zijn begrijpelijk en menselijk. Ze bieden veiligheid, maar kunnen je ook belemmeren in je ontwikkeling en welzijn. De kracht van aandacht: uit de automatische piloot We leven vaak gewoon op de automatische piloot, lekker voorspelbaar. Zeker bij autisme kan deze automatische piloot een overlevingsmechanisme zijn: je doet wat je altijd deed, omdat het werkt en voorspelbaar is. Maar het nadeel is dat je niet altijd bewust kiest voor wat goed voor je is. Mindfulness als sleutel Mindfulness betekent: met je volle aandacht in het hier en nu zijn, zonder te oordelen. Dit klinkt eenvoudig, maar is een uitdaging voor iedereen – en zeker als je autisme hebt. Toch biedt het veel: Je leert signalen van spanning, stress of overprikkeling eerder herkennen. Je ontdekt welke routines je helpen, en welke je juist beperken. Je krijgt meer grip op je dag, omdat je bewuster keuzes maakt. Oefening: Neem vandaag eens vijf minuten de tijd om stil te staan bij wat je voelt, denkt en doet. Waar ben je met je aandacht? Wat heb je nodig op dit moment? Waarom verandering zo moeilijk is Veranderen is spannend. Zeker als je autisme hebt, want voorspelbaarheid en structuur zijn belangrijk. Toch is het goed om te begrijpen waarom het zo lastig is om uit je bubbel te stappen. Pijnvermijding en automatische patronen We zijn als mensen geneigd om pijn en ongemak te vermijden. Dat is logisch: het voelt niet fijn om onzeker, gespannen of overprikkeld te zijn. Daarom ontwikkelen we patronen die ons beschermen. Maar deze patronen kunnen ook in de weg zitten als je wilt groeien. Voorbeeld: Je wilt graag meer naar buiten, maar elke keer als je het probeert, voel je spanning. Je automatische reactie is om het dan maar niet te doen. Zo blijft de bubbel in stand. Nieuwe ritmes en routines aanleren Hoe doorbreek je deze patronen? Het antwoord ligt in het bewust aanleren van nieuwe ritmes en routines. Dit vraagt tijd, aandacht en mildheid voor jezelf. Stapsgewijs veranderen Begin klein: kies één routine die je wilt veranderen of toevoegen. Maak het concreet: wat ga je doen, wanneer, hoe lang? Herhaal dagelijks, zodat het een nieuw patroon wordt. Wees mild voor jezelf als het niet meteen lukt. Voorbeeld: Je wilt elke dag even naar buiten. Begin met vijf minuten wandelen rond je huis, op een vast tijdstip. Bouw dit langzaam uit. Scripts voor een prettige daginvulling Voor mensen met autisme zijn scripts – vaste stappenplannen of scenario’s – vaak helpend. Ze geven houvast in nieuwe of spannende situaties. Voorbeelden van scripts Script 1: De dag starten Sta op een vast tijdstip op. Doe een korte mindfulness-oefening (bijvoorbeeld: drie minuten aandacht voor je ademhaling). Maak een planning voor de dag: wat ga je doen, wat is belangrijk? Kies één activiteit buiten je comfortzone (bijvoorbeeld: een boodschap doen, een wandeling maken). Script 2: Omgaan met spanning Merk op dat je spanning voelt (signalen: sneller ademen, gespannen spieren, piekergedachten). Stop even met wat je doet. Doe een bodyscan of ademhalingsoefening. Vraag jezelf: wat heb ik nu nodig? Kan ik hulp vragen of een pauze nemen? Script 3: Nieuwe situaties aangaan Bereid je voor: wat gaat er gebeuren, wie kom je tegen, wat kun je verwachten? Maak een stappenplan: wat doe je als het spannend wordt? Neem iets vertrouwds mee (bijvoorbeeld een koptelefoon, een notitieboekje). Beloon jezelf na afloop, hoe klein de stap ook was. Mindfulness-oefeningen voor elke dag Ervaringsdeskundige Martin: "Wat mij hielp, was leren om weer diep te ademen. Niet hoog en oppervlakkig, maar rustig en diep, tot in mijn buik. Een diepe ademhaling vertelt je lichaam dat het veilig is, dat het mag ontspannen. Je zenuwstelsel komt tot rust, de aanmaak van stresshormonen neemt af. Je voelt je kalmer, helderder, meer aanwezig. Ademhalingsoefening Wil je het proberen? Dit is wat ik dagelijks doe: Ga rustig zitten, met je voeten stevig op de grond. Sluit je ogen of richt je blik op een vast punt. Richt je aandacht op je ademhaling. Adem langzaam in door je neus, tot diep in je buik—alsof je navel zachtjes naar voren beweegt. Adem rustig uit door je neus. Herhaal dit een paar minuten. Merk op hoe je lichaam langzaam ontspant. Elke keer als ik merk dat ik gespannen ben, keer ik terug naar deze ademhaling. Het is mijn anker geworden, een manier om uit mijn hoofd te komen en weer contact te maken met het hier en nu." De zeven pijlers van mindfulness: vriendelijk en realistisch naar jezelf kijken Als je probeert uit je veilige bubbel te stappen, nieuwe routines aan te leren of gewoon wat milder voor jezelf wilt zijn, kunnen de zeven pijlers van mindfulness je enorm helpen. Ze zijn geen regels, maar richtingaanwijzers die je ondersteunen om vriendelijk en realistisch naar jezelf te kijken, juist op de momenten dat het lastig is. 1. Niet oordelen We zijn vaak streng voor onszelf. Gedachten als “ik doe het niet goed”, “anderen kunnen het beter”, of “ik ben te langzaam” komen snel op. Niet oordelen betekent dat je deze gedachten opmerkt, maar ze niet als waarheid aanneemt. Je hoeft jezelf niet te veroordelen als iets niet lukt. Je mag gewoon zijn wie je bent, met alles wat daarbij hoort. Door minder te oordelen, ontstaat er ruimte om te leren en te groeien. Praktisch: Merk op wanneer je jezelf veroordeelt. Kun je die gedachte even parkeren, zonder er meteen iets van te vinden? 2. Geduld Verandering kost tijd. Soms wil je dat alles snel beter gaat, maar groei is een langzaam proces. Geduld betekent dat je jezelf de tijd gunt om te oefenen, te vallen en weer op te staan. Net als een plant die langzaam groeit, kun je niet forceren dat het sneller gaat. Geef jezelf de ruimte om stap voor stap vooruit te gaan. Praktisch: Sta stil bij kleine vooruitgangen. Vier ze, hoe klein ook. 3. Eindeloos beginnen Elke dag, elk moment kun je opnieuw beginnen. Het maakt niet uit hoe vaak je terugvalt in oude patronen. Je mag altijd opnieuw proberen. Dit geeft hoop en ontspanning: niets is definitief, elke dag biedt nieuwe kansen. Praktisch: Zie elke dag als een frisse start. Wat wil je vandaag proberen, zonder druk van gisteren? 4. Vertrouwen Vertrouwen betekent geloven in jezelf, ook als je twijfelt. Je mag erop vertrouwen dat je het proces aankunt, dat je mag leren en groeien op jouw tempo. Vertrouwen is niet hetzelfde als zeker weten dat alles lukt, maar wel dat je jezelf niet opgeeft. Praktisch: Schrijf eens op waar je al eerder in bent gegroeid. Kun je jezelf daar op vertrouwen? 5. Niet streven We zijn gewend om doelen te stellen en te streven naar resultaat. Maar soms werkt dat averechts: je raakt gefrustreerd als het niet lukt. Niet streven betekent dat je mag zijn waar je nu bent, zonder druk om iets te bereiken. Je oefent omdat het goed is voor jou, niet omdat je iets moet bewijzen. Praktisch: Oefen eens zonder doel. Doe een ademhalingsoefening, gewoon omdat het prettig is. 6. Accepteren Accepteren betekent dat je erkent wat er nu is, zonder het meteen te willen veranderen. Je mag je gevoelens, gedachten en situatie toelaten, ook als ze ongemakkelijk zijn. Door te accepteren, ontstaat rust en kun je beter bepalen wat je nodig hebt. Praktisch: Zeg eens hardop: “Dit is wat het nu is, en dat is oké.” 7. Loslaten We houden vaak vast aan wat goed voelt, of proberen te vermijden wat lastig is. Loslaten betekent dat je leert om dingen te laten zijn, zonder er krampachtig aan vast te houden. Je mag oude patronen, angsten of verwachtingen loslaten, zodat er ruimte ontstaat voor iets nieuws. Praktisch: Schrijf op wat je vandaag wilt loslaten. Misschien een gedachte, een gevoel, of een verwachting. Deze zeven pijlers zijn geen trucjes, maar een houding die je helpt om vriendelijker en realistischer naar jezelf te kijken. Ze ondersteunen je bij elke stap uit je bubbel, bij het aanleren van nieuwe routines en bij het omgaan met tegenslagen. Je hoeft niet perfect te zijn—je mag gewoon beginnen, opnieuw en opnieuw. Praktische tips voor het ontwikkelen van nieuwe patronen Maak gebruik van visuele hulpmiddelen (schema’s, pictogrammen, checklists). Deel je plannen met iemand die je vertrouwt. Beloon jezelf voor elke stap, hoe klein ook. Houd een dagboek bij: wat ging goed, wat was lastig, wat heb je geleerd? Zoek steun bij lotgenoten of een coach. Veelvoorkomende valkuilen en hoe je ermee omgaat Toen ik begon met veranderen, wilde ik alles tegelijk aanpakken. Ik maakte lijstjes, stelde doelen, en probeerde in één keer mijn hele leven om te gooien. Maar al snel merkte ik dat dit niet werkte. Veranderen kost energie, en als je te veel tegelijk wilt, raak je snel uitgeput of ontmoedigd. Het is veel krachtiger om één ding tegelijk te kiezen en daar rustig mee te beginnen. Zo bouw je stap voor stap aan nieuwe gewoontes, zonder jezelf te overvragen. Toch ging het niet altijd goed. Soms viel ik terug in oude patronen. Dan bleef ik weer binnen, stelde dingen uit, of voelde me onzeker. Vroeger zag ik dat als falen, maar nu weet ik: terugvallen hoort erbij. Het is geen mislukking, maar een kans om te leren. Elke keer dat ik terugviel, begreep ik beter wat ik nodig had om weer vooruit te gaan. Ook mijn omgeving begreep niet altijd waarom ik dingen anders wilde doen. Soms kreeg ik vragen of opmerkingen, of voelde ik me niet gesteund. Dat was lastig, maar ik leerde om uit te leggen waarom ik nieuwe dingen probeerde. Door open te zijn en om steun te vragen, kreeg ik meer begrip en voelde ik me minder alleen. Veranderen is een proces van kleine stappen, leren van terugval, en steun zoeken waar je kunt. Zo wordt groeien niet iets wat je alleen hoeft te doen, maar een gezamenlijke reis. Je hebt altijd keus Het belangrijkste inzicht is dat je altijd een keuze hebt. Ook als het moeilijk is, kun je besluiten om het anders te doen. Begin klein, wees mild voor jezelf en ontdek wat voor jou werkt. Je hoeft het niet alleen te doen, zoek steun waar nodig. Ervaringsverhaal Martin Uit mijn bubbel: van zolder naar een rijker leven Vier jaar geleden zat ik letterlijk en figuurlijk vast. Ik was een zogenaamde nugger: geen uitkering, geen werk, geen inkomen. Mijn wereld was klein, mijn kamer op zolder was mijn veilige bubbel. Mijn moeder zorgde voor het eten, verder deed ik weinig. Zelfs naar de wc gaan voelde als een enorme stap uit mijn comfortzone. De buitenwereld was te groot, te onvoorspelbaar, te veel. Dagen werden weken, weken werden jaren. Ik raakte steeds verder verstrikt in mijn hoofd. Gedachten als “ik kan het toch niet”, “niemand zit op mij te wachten” en “het is veiliger om binnen te blijven” hielden me gevangen. Mijn leven speelde zich af tussen vier muren, met het gordijn dicht en de deur op slot. Toch kwam er een moment dat ik besefte: als ik niets verander, blijft alles zoals het is. En dat vooruitzicht vond ik uiteindelijk enger dan de buitenwereld. Ik besloot dat het anders moest. Niet omdat ik ineens moediger was, maar omdat ik voelde dat ik zo niet verder kon. De eerste stap was klein, maar voor mij enorm: ik schreef me in voor een opleiding. De eerste lesdag was een nachtmerrie. Alles was nieuw, onbekend, vol prikkels. Maar ik hield vol, stapje voor stapje. Ik leerde nieuwe dingen, ontmoette mensen, en langzaam groeide mijn zelfvertrouwen. Daarna volgde een stage. Ook dat was spannend, maar ik merkte dat ik meer aankon dan ik dacht. Nu, vier jaar later, werk ik 32 uur per week op de financiële afdeling van een grote overheidsinstelling. Ik heb collega’s, een eigen werkplek, en ik voel me gewaardeerd. In het weekend heb ik zelfs nog energie over om naar een spellenavond te gaan met vrienden. Mijn leven is zoveel rijker geworden. Natuurlijk zijn er nog steeds dagen dat het lastig is. Soms voel ik de oude angst opkomen, wil ik me terugtrekken op zolder. Maar ik weet nu dat ik niet hoef te blijven waar ik was. Elke stap, hoe klein ook, brengt me verder. En ik gun iedereen die zich herkent in mijn verhaal de moed om die eerste stap te zetten. Je hoeft het niet alleen te doen, en het is nooit te laat om uit je bubbel te komen. Martin Wil jij ook jouw persoonlijke ervaringen delen, dat kan in de opmerkingen of schrijf met ons mee, Theoretisch kader: Verandering, patronen en zelfregulatie bij autisme Verandering in gedrag en het aanleren van nieuwe routines is voor iedereen een uitdaging, maar voor mensen met autisme vaak extra complex. Dit komt door een combinatie van neurologische, psychologische en sociale factoren die samenhangen met de manier waarop informatie wordt verwerkt, prikkels worden ervaren en gewoontes worden opgebouwd. 1. Gewoontes en patronen Mensen zijn gewoontedieren. Gewoontes en vaste patronen bieden structuur, voorspelbaarheid en veiligheid. Voor mensen met autisme zijn deze patronen vaak nog belangrijker, omdat zij gevoeliger zijn voor prikkels en veranderingen. Het brein van iemand met autisme is vaak sterk gericht op het herkennen en vasthouden van vaste routines, wat enerzijds rust geeft, maar anderzijds kan leiden tot rigiditeit en het moeilijk kunnen aanpassen aan nieuwe situaties (Baron-Cohen, 2008). 2. De rol van stress en prikkelverwerking Bij autisme is de prikkelverwerking vaak anders dan bij neurotypische mensen. Overprikkeling of onderprikkeling komt veel voor, wat kan leiden tot stress, vermijdingsgedrag en het terugtrekken in een veilige bubbel. Stress activeert het sympathische zenuwstelsel, waardoor het lichaam in een staat van paraatheid komt (fight, flight, freeze). Dit maakt het moeilijker om nieuwe dingen te proberen of oude patronen te doorbreken (Van Heijst, 2015). 3. Zelfregulatie en mindfulness Zelfregulatie is het vermogen om je eigen gedrag, emoties en gedachten te sturen. Mindfulness—het bewust en zonder oordeel aanwezig zijn in het moment—kan helpen om meer grip te krijgen op automatische reacties en stress. Door regelmatig mindfulness-oefeningen te doen, leren mensen met autisme signalen van spanning eerder herkennen en hier adequater op te reageren (Kabat-Zinn, 1994; De Galan, 2015). 4. Veranderingsprocessen: kleine stappen en positieve bekrachtiging Veranderen kost energie en vraagt om motivatie, doorzettingsvermogen en een veilige omgeving. Wetenschappelijk onderzoek laat zien dat gedragsverandering het meest kans van slagen heeft als deze in kleine, haalbare stappen wordt opgebouwd en als er positieve bekrachtiging plaatsvindt (Bandura, 1997). Het stellen van realistische doelen, het vieren van kleine successen en het zoeken van steun zijn hierbij essentieel. 5. Sociale context en steun De sociale omgeving speelt een grote rol in het succes van gedragsverandering. Begrip, steun en acceptatie van familie, vrienden en collega’s maken het makkelijker om nieuwe routines vol te houden en terugval te voorkomen. Open communicatie over behoeften en uitdagingen is hierbij belangrijk (Van Heijst, 2015). Bronnenlijst Baron-Cohen, S. (2008). Autism and Asperger Syndrome. Oxford University Press. Bandura, A. (1997). Self-efficacy: The exercise of control. W.H. Freeman. De Galan, M. (2015). Stap uit de waan van je dag: Mindfulness op de werkvloer. Kabat-Zinn, J. (1994). Waar je ook gaat, daar ben je: Meditatie in het dagelijks leven. Servire/Kosmos Uitgevers. Van Heijst, B. (2015). Autisme en het gevoel: Over prikkelverwerking, stress en zelfregulatie. Uitgeverij SWP.

Overprikkeling is iets waar veel mensen met autisme dagelijks mee te maken hebben. Het kan voelen alsof je hoofd volloopt, alsof er een file ontstaat in je gedachten. Dat maakt het moeilijk om overzicht te houden en rustig te reageren. Juist daarom is het belangrijk om signalen van overprikkeling op tijd te herkennen. We kunnen overprikkeling zien als een proces dat zich in drie fasen ontwikkelt. Groen In de groene fase gaat het goed. Er is rust en overzicht. Iemand kan functioneren en is aanspreekbaar. Dit is het referentiepunt: zo ziet het normale gedrag eruit. Oranje In de oranje fase komen er te veel prikkels binnen. Het hoofd raakt vol en het wordt moeilijker om informatie te verwerken. Voor de buitenwereld lijkt het soms op “lastig” gedrag, maar in werkelijkheid is het onmacht. Signalen kunnen zijn: onrust, boosheid, verdriet, claimend gedrag of juist terugtrekken. Het belangrijkste is dat dit gedrag niet voortkomt uit onwil, maar uit overbelasting. Rood In de rode fase neemt angst en paniek het helemaal over. Het overlevingsmechanisme treedt in werking: vechten, vluchten of verstijven. Iemand is niet meer aanspreekbaar en reageert op elke prikkel alsof er levensgevaar dreigt. Het enige wat helpt is rust en veiligheid bieden, totdat de persoon weer tot zichzelf komt. Waarom signalen herkennen zo belangrijk is Overprikkeling lijkt soms uit het niets te ontstaan, maar er zijn altijd signalen die eraan voorafgaan. Denk aan gespannen spieren, rode vlekken in de nek, veel vragen stellen of juist stil worden. Als je deze signalen leert herkennen, kun je ingrijpen voordat iemand doorschiet naar rood. Dat maakt het verschil tussen leven en overleven. Het herkennen van signalen vraagt oefening. Het helpt om samen te kijken: wat voel ik in groen, wat gebeurt er in oranje, en wat betekent rood voor mij? Door dit te benoemen en te delen met je omgeving ontstaat begrip en duidelijkheid. Het Signaleringsplan Een praktisch hulpmiddel hierbij is het Signaleringsplan overprikkeling. Dit plan geeft overzicht van de fasen en beschrijft wat iemand zelf ervaart én wat de omgeving kan doen. Het is een persoonlijk document dat helpt om sneller te zien wanneer het mis dreigt te gaan en welke stappen nodig zijn om terug te keren naar rust. Op het Autismeportaal vind je een tool waarmee je eenvoudig je eigen Signaleringsplan kunt maken. Je vult in wat de kleuren voor jou betekenen en wat anderen kunnen doen om je te ondersteunen. Zo wordt overprikkeling niet langer een ongrijpbaar gevoel, maar iets waar je samen grip op krijgt. Wil je zelf aan de slag? Probeer de tool en maak jouw persoonlijke Signaleringsplan. Het helpt je om signalen sneller te herkennen en samen met je omgeving beter om te gaan met overprikkeling. Online tool: jouw Signaleringsplan een stap richting meer rust en veiligheid Theoretisch kader: Overprikkeling en de werking van het brein Overprikkeling is een kernbegrip binnen autisme en verwijst naar het moment waarop het zenuwstelsel meer informatie moet verwerken dan het aankan. Dit leidt tot verlies van overzicht, gevoelens van onveiligheid en soms tot escalatie in gedrag. Om dit goed te begrijpen is het belangrijk te kijken naar de werking van het brein en hoe emoties en prikkels daar gereguleerd worden. Het brein en informatieverwerking Het menselijk brein verwerkt prikkels via verschillende systemen die samenwerken: Neo-cortex (rationeel brein) Dit deel van het brein is verantwoordelijk voor denken, plannen en het plaatsen van gebeurtenissen in context. Het is traag maar nauwkeurig. Amygdala (emotioneel brein) De amygdala is onderdeel van het limbisch systeem en fungeert als een “schildwacht”. Zij reageert razendsnel op signalen van gevaar en activeert het overlevingsmechanisme: vechten, vluchten of verstijven. Stresshormonen Bij dreiging geeft het lichaam adrenaline, noradrenaline en cortisol af. Deze hormonen zorgen voor alertheid en energie, maar schakelen tegelijkertijd het rationele denken grotendeels uit. Wanneer er te veel prikkels binnenkomen, ontstaat er een soort “filevorming” in het brein. Het rationele deel kan de informatie niet meer verwerken, waardoor de amygdala de regie overneemt. Dit verklaart waarom iemand in overprikkeling niet meer aanspreekbaar is en vooral reageert vanuit angst. Overprikkeling als proces Overprikkeling verloopt in fasen die zichtbaar zijn in gedrag en lichamelijke signalen: Groen: rust en overzicht. Het brein verwerkt prikkels normaal en de neo-cortex is actief. Oranje: het hoofd raakt vol, signalen van stress worden zichtbaar. Het limbisch systeem neemt meer invloed, waardoor emoties sterker worden en rationeel denken afneemt. Rood: de amygdala heeft volledig de regie. Het overlevingsmechanisme treedt in werking en iemand reageert alsof er levensgevaar is. Het belang van signalering Het theoretisch kader laat zien dat overprikkeling geen kwestie van “onwil” is, maar een neurobiologisch proces. Het herkennen van signalen – gespannen spieren, rode vlekken, claimend gedrag of juist terugtrekken – is cruciaal. Door deze signalen tijdig te duiden kan iemand of zijn omgeving ingrijpen voordat de amygdala de volledige regie overneemt. Bronnenlijst – Overprikkeling & Breinwerking Boeken en handreikingen Kuipers-Hemken, M. & Horvers, G. (2014). Plan B. Een vernieuwende handreiking voor autisme en communicatie. Amsterdam: Uitgeverij SWP. Baron-Cohen, S. (2008). Autism and Asperger Syndrome. Oxford University Press. Attwood, T. (2007). The Complete Guide to Asperger’s Syndrome. Jessica Kingsley Publishers. Artikelen en wetenschappelijke literatuur Leekam, S. R., Nieto, C., Libby, S. J., Wing, L., & Gould, J. (2007). Describing the sensory abnormalities of children and adults with autism. Journal of Autism and Developmental Disorders, 37(5), 894–910. Mazefsky, C. A., Herrington, J., Siegel, M., Scarpa, A., Maddox, B. B., & Scahill, L. (2013). The role of emotion regulation in autism spectrum disorder. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 52(7), 679–688. Dawson, G., & Watling, R. (2000). Interventions to facilitate auditory, visual, and motor integration in autism: A review of the evidence. Journal of Autism and Developmental Disorders, 30(5), 415–421. Neurobiologische bronnen LeDoux, J. (1996). The Emotional Brain: The Mysterious Underpinnings of Emotional Life. Simon & Schuster. Phelps, E. A., & LeDoux, J. E. (2005). Contributions of the amygdala to emotion processing: From animal models to human behavior. Neuron, 48(2), 175–187. Sapolsky, R. M. (2004). Why Zebras Don’t Get Ulcers. Henry Holt & Company. (Over stresshormonen en cortisol). Praktische en educatieve bronnen Auticomm.nl – Signaleringsplan overprikkeling (praktische tool om zelf een plan te maken). Autismeportaal.nl – Informatie en hulpmiddelen voor autismevriendelijke communicatie. Nederlands Autisme Register (NAR) – Onderzoeksdata en publicaties over autisme in Nederland. Deel hieronder jouw ervaringen met het signaleringsplan, heb je het met anderen besproken, begrijpen zij nu meer hoe het werkt in jouw hoofd? Ervaar je dit blog als stigmatiserend of juist helpend? Met jouw feedback wordt autismeportaal.nl steeds meer van ons allemaal. (wow dat rijmt :-)

Wanneer autisme en een verstandelijke beperking samen voorkomen, ontstaat er een unieke en vaak complexe hulpvraag. In Nederland gaat het om een aanzienlijke groep jongeren en volwassenen die niet alleen te maken hebben met de uitdagingen van autisme, maar óók met beperkingen in het intellectueel en adaptief functioneren. Deze combinatie leidt tot extra kwetsbaarheid. De zorg is vaak versnipperd, de signalering van problemen verloopt moeizaam en passende ondersteuning is niet vanzelfsprekend. Prikkelverwerkingsproblemen spelen hierbij een grote rol. Mensen met autisme en een verstandelijke beperking kunnen extreem gevoelig zijn voor geluiden, aanrakingen of licht, of juist nauwelijks reageren op prikkels uit hun omgeving. Dit kan leiden tot stress, angst, gedragsproblemen en zelfs zelfverwonding. Ouders, begeleiders en professionals staan daardoor regelmatig voor ingewikkelde keuzes: hoe herken je sensorische problemen, welke aanpak werkt, en hoe zorg je voor een goede overgang van jeugd- naar volwassenenzorg? In deze blogreeks duiken we dieper in de wereld van prikkelverwerking bij mensen met autisme en een verstandelijke beperking. We bespreken de nieuwste inzichten uit onderzoek, delen praktijkervaringen en geven handvatten voor betere ondersteuning. Want alleen door samen te werken en kennis te delen, kunnen we deze doelgroep écht verder helpen. De uitdagingen én oplossingen in de zorg voor jongeren met ASS en een verstandelijke beperking Wie zich verdiept in de zorg voor adolescenten met een autismespectrumstoornis (ASS) en een verstandelijke beperking (VB), ontdekt al snel dat deze zorg in Nederland behoorlijk versnipperd is. Jongeren en hun ouders krijgen te maken met verschillende specialismen: van artsen voor verstandelijk gehandicapten tot kinder- en jeugdpsychiaters, kinderartsen en revalidatieartsen. Elk van deze professionals heeft zijn eigen expertise, maar juist die diversiteit zorgt voor onduidelijkheid en een gebrek aan samenhang. Vooral de overgang van jeugd- naar volwassenenzorg blijkt een struikelblok. Jongeren blijven vaak langer in zorg, de kosten lopen op en het risico bestaat dat ze zelfs helemaal uit het zicht raken. Daar komt bij dat deze doelgroep extra complex is. Jongeren met zowel autisme als verstandelijk beperkt kampen vaker met bijkomende psychiatrische problemen, hebben intensievere zorg nodig en blijven langer afhankelijk van begeleiding dan jongeren met alleen ASS. Prikkelverwerkingsproblemen, denk aan over- of juist ondergevoeligheid voor geluiden, aanrakingen of andere zintuiglijke prikkels, zijn bij deze groep heel divers. Ze kunnen leiden tot ernstig probleemgedrag, stress, angst of zelfs zelfverwonding. Het stellen van een goede diagnose is lastig, omdat de symptomen van ASS en VB vaak overlappen en klachten niet altijd duidelijk worden geuit. Hoewel er veel verschillende interventies en strategieën zijn ontwikkeld, ontbreekt het vaak aan stevig wetenschappelijk bewijs voor hun effectiviteit. Veel methoden zijn nog onvoldoende onderzocht, en instrumenten om prikkelverwerkingsproblemen goed in kaart te brengen zijn niet altijd gevalideerd voor deze specifieke groep. Toch zijn er hoopvolle ontwikkelingen. Zo blijkt uit onderzoek dat een interdisciplinair spreekuur, waarin kinder- en jeugdpsychiaters en artsen VG samen optrekken, de zorg merkbaar verbetert. Door samen te werken en kennis uit te wisselen, kunnen professionals de complexe zorgvraag beter beantwoorden en verloopt de overgang naar volwassenenzorg soepeler. Een andere belangrijke stap is het structureel meenemen van prikkelverwerking in diagnostiek en behandeling. Geen standaardaanpak, maar maatwerk: interventies moeten aansluiten bij het unieke sensorische profiel van de jongere en zijn of haar leefomgeving. Daarbij is het cruciaal om ouders, begeleiders en leerkrachten actief te betrekken. Zij kennen de jongere het beste en kunnen signalen van over- of onderprikkeling vaak als eerste herkennen. Ook aanpassingen in de omgeving, zoals het creëren van prikkelarme ruimtes of het bieden van voorspelbare routines, kunnen veel verschil maken. De zorg voor jongeren met ASS en VB vraagt dus om samenwerking, maatwerk en een brede blik. Alleen zo kunnen we deze kwetsbare groep de ondersteuning bieden die ze verdient. Tussen kennis en praktijk: Waarom onderzoek naar Autisme en een verstandelijke beperking in Nederland nú cruciaal is Wie zich verdiept in de zorg voor adolescenten met een autisme en een verstandelijke beperking (VB), ziet een veld dat rijk is aan kennis, maar waarin de praktijk nog te vaak achterblijft bij de idealen. De afgelopen jaren is er veel geschreven, onderzocht en geëxperimenteerd. Toch blijven fundamentele vragen onbeantwoord. Waarom is aanvullend onderzoek zo hard nodig? En waar moeten we de komende jaren op inzetten? De zorgbehoefte: een blinde vlek in de levensloop Hoewel we weten dat adolescenten met autisme en VB een complexe en langdurige zorgvraag hebben, ontbreekt het aan diepgaand inzicht in hun behoeften gedurende de verschillende ontwikkelingsfasen. De overgang van jeugd- naar volwassenenzorg is berucht om zijn valkuilen: jongeren vallen tussen wal en schip, raken hun vertrouwde hulpverleners kwijt en krijgen te maken met nieuwe systemen en regels. Onderzoekers van "Zorg voor adolescenten met autisme en een verstandelijke beperking" pleiten terecht voor longitudinaal en kwalitatief onderzoek. Alleen door jongeren, ouders én professionals langdurig te volgen, krijgen we zicht op knelpunten én kansen in de zorgketen. Interventies: veelbelovend, maar waar is het bewijs? Sensorische integratietherapie, muziektherapie, massage, omgevingsaanpassingen – het zijn interventies die in de praktijk veel worden ingezet bij mensen met ASS en VB. Maar hoe effectief zijn ze nu echt? De literatuur laat zien dat het bewijs vaak mager is: kleine onderzoeksgroepen, uiteenlopende uitkomstmaten, en zelden harde conclusies. Zonder robuust effectonderzoek blijven we afhankelijk van anekdotes en goedbedoelde adviezen. Dat is niet genoeg voor een doelgroep die recht heeft op bewezen effectieve zorg. Meetinstrumenten: meten is weten, maar wat meten we eigenlijk? Een ander knelpunt is het gebrek aan gevalideerde meetinstrumenten voor prikkelverwerkingsproblemen bij mensen met zowel autisme als VB. Veel bestaande vragenlijsten zijn ontwikkeld voor kinderen zonder verstandelijke beperking, of zijn niet afgestemd op de specifieke uitdagingen van deze groep. Ontwikkeling en validatie van nieuwe instrumenten is essentieel om problemen tijdig te signaleren en de effecten van interventies betrouwbaar te meten. De rol van ouders en begeleiders: onmisbaar, maar onderbelicht Ouders en begeleiders zijn vaak de eersten die prikkelverwerkingsproblemen signaleren en dagelijks zoeken naar oplossingen. Toch is hun rol in onderzoek en praktijk nog onderbelicht. Hoe kunnen zij beter ondersteund worden? Wat hebben zij nodig om effectief te signaleren en te begeleiden? Participatief onderzoek, waarin ouders en begeleiders als volwaardige partners worden gezien, is een belangrijke stap vooruit. Kosteneffectiviteit: investeren in wat werkt De zorg voor mensen met autisme en VB is kostbaar en dat zal de komende jaren niet veranderen. Maar welke zorgmodellen leveren nu daadwerkelijk meerwaarde op, zowel voor de kwaliteit van leven als voor de portemonnee? Een geïntegreerd ASS-VB-spreekuur is een veelbelovend voorbeeld, maar systematisch kosteneffectiviteitsonderzoek ontbreekt. Zonder deze kennis blijft het lastig om beleid te maken dat zowel menselijk als financieel duurzaam is. Leren van het buitenland: best practices als inspiratiebron Nederland is niet het enige land dat worstelt met de organisatie van zorg voor deze doelgroep. Vergelijkend onderzoek naar hoe andere landen de zorg inrichten, kan waardevolle inzichten opleveren. Welke samenwerkingsvormen werken elders goed? Hoe wordt de overgang naar volwassenenzorg daar geregeld? En welke rol spelen ouders en ervaringsdeskundigen? Er is veel bekend, maar minstens zoveel nog onbekend. Wie écht wil investeren in betere zorg voor adolescenten met autisme en VB, moet durven kiezen voor diepgaand, participatief en praktijkgericht onderzoek. Alleen dan kunnen we de kloof tussen kennis en praktijk dichten en bouwen aan een zorgsysteem dat recht doet aan de unieke behoeften van deze jongeren en hun omgeving. Volgens de NVA zou begeleiding eerst op autisme moeten focussen en pas daarna op de verstandelijke beperking, maar in de praktijk ligt de nadruk vaak op de beperking en wordt autisme als bijkomstig gezien, wat kan leiden tot problemen zoals gedragsstoornissen of depressie. Interventies die prikkelverwerking positief kunnen beïnvloeden Wie werkt met mensen met een autismespectrumstoornis (ASS) en een verstandelijke beperking (VB), weet hoe groot de uitdaging is om prikkelverwerkingsproblemen goed aan te pakken. Deze problemen zijn geen op zichzelf staande stoornis, maar een complex fenomeen dat al in de eerste publicaties over autisme werd beschreven. Toch is het pas sinds 2013 dat hypo- en hyperresponsiviteit officieel in de DSM-5 staan. Dat zegt veel: we weten dat prikkelverwerking cruciaal is, maar effectieve interventies blijven schaars en vaak onvoldoende onderzocht. Waarom is prikkelverwerking zo belangrijk? De zintuigen vormen de basis van ontwikkeling. Bij kinderen met autisme verloopt die verwerking anders: prikkels worden niet alleen anders gemoduleerd, maar ook anders geïnterpreteerd. Dit kan leiden tot slaapproblemen, eetproblemen of extreme reacties op geluid, licht of aanraking. Bij kinderen met ASS én VB wordt het nog complexer: het analyseren van sensorische problemen en het ontwerpen van passende interventies vraagt maatwerk. Wat is het doel van interventies? Interventies richten zich op het ondersteunen van de ontwikkeling door zintuiglijke informatie optimaal te benutten. Het gaat om: Het verbeteren van participatie in dagelijks leven (spelen, leren, communiceren). Het reguleren van prikkels en het vergroten van plezierige ervaringen. Het versterken van adaptieve reacties in een steeds veranderende omgeving. Drie pijlers van interventies Cliëntgericht: De persoon zelf leren omgaan met prikkels en vaardigheden ontwikkelen. Interactiegericht: Ouders, begeleiders en leerkrachten ondersteunen in hun rol. Omgevingsgericht: De fysieke en sociale omgeving aanpassen om overprikkeling te voorkomen. Welke interventies zien we in de praktijk? Ayres Sensorische Integratie Therapie (ASIT): Gericht op spelenderwijs prikkels verwerken in een veilige omgeving. Kleine studies tonen verbeteringen in sociale interactie en zelfzorg, maar de bewijskracht is nog beperkt. Sherborne Bewegingspedagogiek: Versterkt de band tussen ouder en kind en bevordert lichaamsbewustzijn. Effecten zijn vooral zichtbaar in interactie, maar wetenschappelijk bewijs is schaars. Hippotherapie: Therapie met paarden verbetert balans, lichaamsbewustzijn en sociale vaardigheden. Ouders melden meer vertrouwen en minder somberheid bij hun kinderen. Massage en Qigong Sensory Training: Gericht op het verminderen van afweer tegen aanraking. Ouders leren eenvoudige technieken die stress en overgevoeligheid verminderen. Muziektherapie: Combineert muziek en beweging om sociale interactie en communicatie te stimuleren. Studies tonen positieve effecten, maar meer onderzoek is nodig. Materialen en omgevingsaanpassingen: Denk aan prikkelarme ruimtes, zwaartevesten of geluidswerende materialen. Praktische handvatten bestaan, maar harde bewijzen ontbreken. De trend: van kliniek naar dagelijks leven De focus verschuift van langdurige, geïsoleerde therapieën naar compacte, functionele strategieën die aansluiten bij het dagelijks leven. Multidisciplinaire samenwerking en ouderbetrokkenheid zijn cruciaal. Modellen zoals het Starmodel van Lucy Miller laten zien hoe maatwerk, coaching en praktische toepassing hand in hand gaan. Theoretisch kader Multidimensioneel model van functioneren (AAIDD) Verstandelijke beperking wordt gezien als een beperking in zowel intellectueel als adaptief functioneren, met gevolgen voor conceptuele, sociale en praktische vaardigheden. Het functioneren wordt bepaald door een samenspel van verstandelijke mogelijkheden, adaptief gedrag, gezondheid/etiologie, participatie en context. Passende ondersteuning is essentieel om beperkingen te compenseren. Prikkelverwerking als kerncomponent Sinds de DSM-5 (2013) is hypo- en hyperresponsiviteit een officieel kenmerk van ASS. Prikkelverwerkingsproblemen zijn divers en beïnvloeden het dagelijks functioneren, gedrag en welzijn. Sensorische informatieverwerking is een continuüm: mensen met ASS en VB kunnen zowel over- als ondergevoelig zijn voor prikkels, vaak per zintuig verschillend. Prikkelverwerking is nauw verweven met cognitieve processen (zoals centrale coherentie, executieve functies) en emotionele regulatie. Diagnostiek en signalering Diagnostiek vereist een zorgvuldige, multidisciplinaire benadering, met aandacht voor overlap en verschillen tussen autisme en VB. Instrumenten als de Sensory Profile, Sensory Processing Measure en specifieke checklijsten zijn bruikbaar, maar vragen verdere validatie voor deze doelgroep. Interventies en begeleiding Interventies moeten aansluiten bij het individuele sensorische profiel en gericht zijn op drie pijlers: Cliëntgericht: stimuleren van sensorische en motorische ervaringen, vergroten van adaptatievermogen. Interactiegericht: versterken van de relatie tussen cliënt en ouders/begeleiders. Omgevingsgericht: aanpassen van de fysieke en sociale omgeving om prikkelverwerkingsproblemen te verminderen. Multidisciplinaire samenwerking en ouderbetrokkenheid zijn cruciaal voor succes. Maatschappelijke context en inclusie De combinatie van autisme en VB vraagt om een brede maatschappelijke bewustwording en betrokkenheid. Het zorgtraject moet zich richten op alle levensdomeinen: individu, interpersoonlijke relaties, organisatie, gemeenschap en samenleving. Referenties Zorg voor adolescenten met autisme en een verstandelijke beperking Idema, W.J., Konz, D.N., Mulder, A.F., Kattentidt-Mouravieva, A.A., Kasius, M.C., & Ester, W.A. (2022). Zorg voor adolescenten met autisme en een verstandelijke beperking. Tijdschrift voor Psychiatrie, 64(10), 643-649. Prikkelverwerking bij mensen met een Autismespectrumstoornis en een Verstandelijke beperking: een complexe hulpvraag! Van Berckelaer-Onnes, I.A., Dijkxhoorn, Y., & Hufen, M. (2018). Prikkelverwerking bij mensen met een Autismespectrumstoornis en een Verstandelijke beperking: een complexe hulpvraag! Toegepast Gezondheidsonderzoek, UMC Groningen.

Goede start met een ontbijtje Routines en rituelen worden vaak gezien als star of beperkend, maar voor veel mensen met autisme vormen ze juist een bron van rust en houvast. In een wereld die vaak chaotisch en onvoorspelbaar aanvoelt, bieden routines een veilige structuur waarin men kan floreren. Ontdek waarom deze vaste patronen niet alleen praktisch zijn, maar ook bijdragen aan welzijn en zelfstandigheid. Voor mensen met autisme is voorspelbaarheid geen luxe, maar een fundamentele behoefte. Het brein van ieder mens probeert continu te anticiperen op wat er gaat gebeuren, maar bij autisme verloopt dit proces anders. Onderzoek toont aan dat mensen met autisme informatie en prikkels vaak trager en minder flexibel verwerken, waardoor onverwachte gebeurtenissen een sterke stressreactie kunnen oproepen. Deze stress is niet alleen psychologisch, maar ook fysiologisch meetbaar: studies laten verhoogde hartslag, cortisolspiegels en atypische responsen van het autonome zenuwstelsel zien bij onvoorspelbare situaties. Daarnaast blijkt uit wetenschappelijke literatuur dat personen met autisme gemiddeld meer stress ervaren dan neurotypische personen, mede door een combinatie van factoren zoals sensorische overgevoeligheid, moeite met sociale communicatie en beperkte copingstrategieën. Veranderingen in routines of onduidelijke situaties kunnen leiden tot overprikkeling, angst en zelfs shutdowns of meltdowns. Routines bieden hier een tegenwicht. Door vaste patronen en voorspelbare structuren ontstaat een gevoel van controle en veiligheid. Dit vermindert de cognitieve belasting en helpt om prikkels beter te reguleren. Wetenschappelijke studies benadrukken dat het aanbrengen van structuur en voorspelbaarheid een bewezen effectieve strategie is om stress bij autisme te reduceren en het dagelijks functioneren te verbeteren. Voordelen van routines Routines geven mensen met autisme een gevoel van rust en stabiliteit. Voorspelbaarheid verlaagt spanning en helpt overprikkeling te voorkomen, waardoor het dagelijks leven minder stressvol wordt. Deze structuur kan ook relaties versterken: samen vaste gewoonten volgen schept vertrouwen en verbondenheid. Bovendien bevorderen routines zelfstandigheid. Wanneer taken volgens een vertrouwd patroon verlopen, groeit het zelfvertrouwen om dingen zelf te doen. Zelfs de slaap kan verbeteren door een vast avondritueel dat lichaam en geest voorbereidt op ontspanning. Praktische voorbeelden Bij kinderen zie je vaak dat een vaste volgorde bij aankleden of een vertrouwd avondritueel, zoals een verhaaltje voor het slapengaan, zorgt voor rust. Jongeren vinden houvast in een strikte planning voor huiswerk of vaste sportmomenten, waardoor hun dag voorspelbaar blijft. Volwassenen kiezen vaak voor een vaste route naar het werk of een ochtendroutine met koffie en nieuws, als manier om grip te houden op een drukke wereld. Hoe routines opbouwen Het opbouwen van routines begint klein. Onderzoek naar gedragsverandering laat zien dat het stap voor stap introduceren van nieuwe gewoonten de kans op succes vergroot, omdat het brein tijd krijgt om patronen te automatiseren zonder overbelasting. Kies daarom één moment van de dag, zoals het ochtendritueel, en bouw daar een vaste structuur omheen. Studies tonen aan dat voorspelbare routines stress verminderen en cognitieve belasting verlagen, wat vooral bij autisme belangrijk is om prikkels beter te reguleren en angst te voorkomen. Visuele steun en flexibiliteit Wetenschappelijke literatuur benadrukt dat visuele ondersteuning, zoals pictogrammen of stappenplannen (zie Sociaal Voorspellen bij autisme), de verwerking van informatie vergemakkelijkt en routines concreet maakt. Dit sluit aan bij de sterke visuele leerstijl die vaak voorkomt bij autisme. Tegelijkertijd is flexibiliteit essentieel: een te rigide structuur kan juist stress veroorzaken bij onverwachte gebeurtenissen. Onderzoek naar copingstrategieën adviseert daarom om routines te combineren met kleine aanpassingsmogelijkheden, zodat veerkracht en zelfvertrouwen behouden blijven, zelfs bij verandering. Kortom: routines zijn geen starre gewoonten, maar een beschermende factor die bijdraagt aan rust, stabiliteit en welzijn. Ze vormen een basis waarop mensen met autisme hun energie kunnen richten op leren, sociale interactie en persoonlijke groei. Theoretisch kader Het belang van routines bij autisme wordt ondersteund door verschillende theoretische invalshoeken. Cognitieve theorie Vanuit de cognitieve theorie weten we dat mensen met autisme vaak moeite hebben met het flexibel verwerken van informatie en het aanpassen aan onverwachte prikkels. Routines verminderen deze cognitieve belasting door voorspelbaarheid te bieden, waardoor het brein minder energie hoeft te besteden aan het anticiperen op veranderingen. Sensorische integratietheorie De sensorische integratietheorie benadrukt dat veel mensen met autisme gevoelig zijn voor zintuiglijke prikkels. Een gestructureerde omgeving helpt om sensorische overprikkeling te voorkomen, omdat vaste patronen zorgen voor een stabiele en vertrouwde context waarin prikkels beter te reguleren zijn. Emotieregulatie Ook vanuit het perspectief van emotieregulatie spelen routines een cruciale rol. Voorspelbare patronen verminderen angst en stress, omdat ze controle en veiligheid bieden in een wereld die vaak als chaotisch wordt ervaren. Dit draagt bij aan een betere balans in het dagelijks functioneren. Zelfreflectie en veerkracht Ten slotte sluit het aan bij theorieën over zelfreflectie en veerkracht. Door routines te combineren met reflectieve oefeningen, zoals het bespreken van kleine veranderingen of het oefenen van flexibiliteit, kan men leren omgaan met onverwachte situaties. Dit bevordert persoonlijke groei en vergroot de veerkracht, zonder de basis van voorspelbaarheid los te laten.

Lopen in de mist Voor veel mensen met autisme voelt het alsof emoties niet direct beschikbaar zijn. Ze zijn er wel, maar niet op het moment zelf. Vaak komen gevoelens pas later, wanneer er rust is om prikkels te verwerken en overzicht te krijgen. Verdriet en boosheid zijn typische voorbeelden van emoties die vertraagd kunnen opkomen. Op het moment zelf lijkt iemand rustig, misschien zelfs analytisch, terwijl er van binnen veel gebeurt. Dat maakt dat anderen vaak denken dat het wel meevalt, terwijl de werkelijkheid anders is. Alexithymie is de term die gebruikt wordt voor deze ervaring: moeite hebben om emoties te herkennen, te benoemen en te uiten. Het is geen aparte stoornis, maar een eigenschap die vaak voorkomt bij autisme, depressie of trauma. Het kan voelen alsof er een mist hangt tussen het hoofd en het hart. Emoties zijn niet afwezig, maar vragen tijd en energie om zichtbaar te worden. Waarom gebeurt dit? Er zijn verschillende redenen. Het brein van iemand met autisme werkt anders en heeft veel energie nodig om sociale signalen en prikkels te verwerken. Daardoor blijft er minder ruimte over om direct bij gevoelens te komen. Introversie kan meespelen, net als aangeleerde patronen. Wie vroeger afwijzende reacties kreeg op het tonen van emoties, leert voorzichtig te zijn. Niet direct emoties tonen geeft een gevoel van controle en veiligheid. Het voorkomt dat iemand als overgevoelig of aansteller wordt gezien, maar het creëert ook afstand. De gevolgen zijn groot. Als emoties niet zichtbaar zijn, denken anderen vaak dat het goed gaat. Daardoor wordt steun niet altijd aangeboden en kan iemand zich niet gezien of gehoord voelen. Niet omdat mensen onverschillig zijn, maar omdat ze oprecht denken dat er geen hulp nodig is. Dat inzicht kan helpen om misverstanden te begrijpen. Wat kan helpen? Bewustwording is een eerste stap: begrijpen dat deze manier van voelen niet verkeerd is, maar anders. Het kan waardevol zijn om achteraf duidelijk te vertellen hoeveel last iets geeft en wat nodig is. Mindfulness helpt om contact te maken met het lichaam en gevoelens. Schrijven kan ruimte geven om emoties te verkennen, ook als ze vaag zijn. Therapie biedt een veilige plek om te oefenen met herkennen en uiten. Het vraagt tijd, maar er zijn manieren om meer grip te krijgen. Alexithymie betekent niet dat iemand geen emoties heeft. Gevoelens zijn echt en waardevol, ook als ze niet meteen zichtbaar zijn. Het is goed om ruimte te nemen en stap voor stap te ontdekken wat werkt. En het is oké om anderen uit te leggen hoe dit werkt. Soms is dat de sleutel om wél gezien en gehoord te worden. Herken jij dit? Misschien voelt het alsof emoties altijd met vertraging komen, of alsof woorden tekortschieten om uit te leggen wat er vanbinnen gebeurt. Je bent niet alleen. Jouw manier van voelen is niet verkeerd, alleen anders. Deel gerust jouw ervaring of tips, zodat anderen zich ook minder alleen voelen. Samen kunnen we meer begrip en steun creëren. Theoretisch Kader: Alexithymie en Autisme 1. Begripsbepaling Alexithymie is een construct dat verwijst naar moeilijkheden in het herkennen, benoemen en reguleren van emoties. Het begrip werd voor het eerst geïntroduceerd door Sifneos (1973) en wordt gekenmerkt door een beperkt vermogen om gevoelens te verwoorden, een focus op externe gebeurtenissen in plaats van interne ervaringen, en een beperkte verbeeldingskracht. Het is geen op zichzelf staande stoornis, maar een persoonlijkheidskenmerk dat vaak voorkomt in combinatie met andere neuropsychologische en psychiatrische condities. 2. Alexithymie binnen het autismespectrum Onderzoek toont aan dat alexithymie significant vaker voorkomt bij mensen met een autismespectrumstoornis (ASS) dan in de algemene populatie. Studies zoals die van Bird & Cook (2013) en Kinnaird et al. (2019) suggereren dat ongeveer 40–50% van de autistische volwassenen hoge niveaus van alexithymie ervaart. Dit wijst erop dat alexithymie een belangrijke factor is in de emotionele en sociale uitdagingen die vaak bij autisme worden gezien, maar niet identiek is aan autisme zelf. 3. Neurologische en cognitieve mechanismen Neurobiologisch onderzoek wijst op afwijkingen in hersengebieden die betrokken zijn bij interoceptie en emotieverwerking, zoals de insula en de anterior cingulate cortex. Deze afwijkingen kunnen leiden tot een verminderde integratie van lichamelijke signalen en emotionele betekenis, waardoor emoties vertraagd of diffuus worden ervaren. Cognitief gezien speelt ook een sterk analytische verwerkingsstijl een rol: aandacht gaat naar externe prikkels en rationele analyse, waardoor interne emotionele signalen minder snel worden opgemerkt. 4. Oorzaken en risicofactoren Alexithymie kent een multifactorieel ontstaan. Genetische predispositie, neurobiologische verschillen en omgevingsfactoren zoals negatieve ervaringen of trauma dragen bij. Bij autisme versterkt sensorische overprikkeling deze uitdaging: het verwerken van externe prikkels kost zoveel energie dat er minder ruimte is voor interne emotionele verwerking. Dit verklaart waarom emoties vaak met vertraging worden ervaren. 5. Gevolgen voor functioneren De aanwezigheid van alexithymie bij autisme heeft gevolgen voor sociale interactie, empathie en hulpverlening. Moeite met het uiten van emoties kan leiden tot misverstanden: anderen onderschatten de ernst van problemen en bieden minder steun. Dit vergroot gevoelens van isolatie en kan bijdragen aan secundaire psychische klachten zoals angst en depressie. 6. Interventies en copingstrategieën Hoewel alexithymie een stabiel kenmerk lijkt, zijn er interventies die kunnen helpen. Mindfulness en interoceptieve training verbeteren het bewustzijn van lichamelijke signalen. Schrijftherapie en psycho-educatie ondersteunen het leren benoemen van emoties. Therapie biedt een veilige context om emotionele herkenning en expressie te oefenen. Deze strategieën zijn niet gericht op het “verwijderen” van alexithymie, maar op het vergroten van emotioneel inzicht en communicatieve vaardigheden. Waarom veel autisten worstelen met emoties: Alexithymie Bronnen Bird, G., & Cook, R. (2013). Mixed emotions: The contribution of alexithymia to the emotional symptoms of autism. Social Neuroscience, 8(4), 320–324. https://doi.org/10.1080/17470919.2012.691140 Kinnaird, E., Stewart, C., & Tchanturia, K. (2019). Investigating alexithymia in autism: A systematic review and meta-analysis. European Psychiatry, 55, 80–89. https://doi.org/10.1016/j.eurpsy.2018.09.004 Sifneos, P. E. (1973). The prevalence of ‘alexithymic’ characteristics in psychosomatic patients. Psychotherapy and Psychosomatics, 22(2), 255–262. https://doi.org/10.1159/000286529 Trevisan, D. A., & Birmingham, E. (2016). Alexithymia, interoception, and social cognition in autism spectrum disorder. Journal of Autism and Developmental Disorders, 46(3), 767–779. https://doi.org/10.1007/s10803-015-2621-y Meer hulp nodig? Hierna volgen enkele onafhankelijke suggesties van organisaties die je kunnen helpen. Wij hebben hier geen banden mee en adviseren sowieso om hier zelf onderzoek naar te doen, samen met jouw huisarts of POH-GGZ. 1. Boba Autismezorg (landelijk) Boba is een specialist in autismezorg met meerdere locaties in Nederland. Ze bieden maatwerkbegeleiding, coaching en therapie, gericht op persoonlijke ontwikkeling en het omgaan met emoties. Website: boba.nl 2. Nederlandse Vereniging voor Autisme (NVA) (landelijk netwerk) De NVA is een belangenvereniging met regionale afdelingen. Ze bieden informatie, psycho-educatie en lotgenotencontact. Ook organiseren ze trainingen en bijeenkomsten over thema’s zoals emotieherkenning en alexithymie. Website: https://www.autisme.nl 3. Autismecoach Netwerk (landelijk, met regionale coaches) Dit netwerk biedt gecertificeerde autismecoaches die werken aan emotieregulatie, zelfinzicht en praktische begeleiding. Coaches zijn beschikbaar in vrijwel alle provincies. Website: autismecoach.nl 4. Jados (meerdere steden, o.a. Utrecht, Groningen, Eindhoven) Jados biedt ambulante begeleiding en coaching voor volwassenen met autisme. Hun trajecten richten zich op structuur, sociale vaardigheden en omgaan met stress en emoties. Website: jados.nl 5. Slimmerik (Friesland) Slimmerik is gespecialiseerd in jeugdhulp en begeleiding bij autisme. Ze bieden intensieve gezinsbegeleiding en individuele ondersteuning, inclusief aandacht voor emotieherkenning en copingstrategieën. Website: geefmede5.nl 6. Christel Coaching (Noord-Brabant) Christel Coaching biedt emotie-regulatietrainingen voor volwassenen en kinderen. Deze trainingen richten zich op het vergroten van emotioneel bewustzijn en het ontwikkelen van copingstrategieën. Website: christelcoaching.nl Extra tip: Voor landelijke informatie en regionale netwerken kun je ook kijken bij MEE NL, dat regionale autismenetwerken coördineert. [mee.nl]

Autisme is een onderwerp dat veel mensen bezighoudt. Ouders, begeleiders, professionals en mensen met autisme zelf zoeken vaak naar antwoorden: waar komt autisme vandaan? en wat gebeurt er in de hersenen? Een nieuw onderzoek uit Portugal en Engeland geeft ons een stukje van die puzzel. De onderzoekers keken naar genen die te maken hebben met communicatie tussen hersencellen én naar stofjes in de hersenen die belangrijk zijn voor energie en informatieoverdracht. Hun conclusie is dat bij sommige mensen met autisme veranderingen in genen invloed hebben op de balans tussen glutamaat (een prikkelende stof) en GABA (een remmende stof). Deze veranderingen hangen samen met meetbare verschillen in de hersenstofwisseling. In dit blog leggen we stap voor stap uit wat dit betekent, waarom het belangrijk is en hoe het past in bredere theorieën over autisme. Wat zijn glutamaat en GABA? Om te begrijpen waar dit onderzoek over gaat, moeten we eerst twee belangrijke spelers leren kennen. Glutamaat is de belangrijkste prikkelende boodschapper in de hersenen. Het zorgt ervoor dat hersencellen actief worden en signalen doorgeven. GABA is juist de belangrijkste remmende boodschapper. Het zorgt ervoor dat hersencellen weer tot rust komen. Je kunt glutamaat en GABA zien als het gaspedaal en de rem van de hersenen. Voor goed functioneren is er een balans nodig tussen die twee. Als er te veel gas wordt gegeven of te weinig geremd, kan dat leiden tot overprikkeling. Als er juist te veel rem is, kan informatie niet goed doorstromen. Veel onderzoekers denken dat een verstoring in deze balans een rol speelt bij autisme. Wat hebben de onderzoekers gedaan? De onderzoekers combineerden twee soorten gegevens. Ze bekeken het DNA van kinderen en jongeren met autisme en zochten naar varianten in genen die belangrijk zijn voor de communicatie tussen hersencellen (synapsen). Sommige varianten waren “predicted damaging variants” (PDVs): veranderingen die waarschijnlijk de werking van een gen of eiwit verstoren. Daarnaast maakten ze met een speciale MRI-techniek, proton magnetic resonance spectroscopy (¹H-MRS), metingen van hersenstofjes. Hiermee konden ze in de hersenen kijken zonder operatie of prik. Ze maten de hoeveelheid van bepaalde stoffen, zoals tNAA (N-acetylaspartaat), een stof die iets zegt over de gezondheid en energie van zenuwcellen, tCr (creatine), een stof die te maken heeft met energiehuishouding in de hersenen, en Glx (glutamaat + glutamine) en GABA+, stoffen die direct te maken hebben met prikkelende en remmende signalen. Wie deden er mee? Er deden 16 jongeren met autisme mee, zonder verstandelijke beperking, want het IQ moest boven de 70 liggen. Daarnaast was er een controlegroep van 14 jongeren zonder autisme. Binnen de groep met autisme werd onderscheid gemaakt tussen 10 jongeren met een genetische variant in de onderzochte genen en 6 jongeren zonder zo’n variant. Wat vonden ze? De belangrijkste resultaten waren dat jongeren met autisme die een genetische variant hadden in de onderzochte genen lagere waarden van tNAA en tCr hadden. Deze stoffen hangen samen met de energie en gezondheid van hersencellen. Er was een duidelijke trend: jongeren zonder autisme hadden de hoogste waarden, jongeren met autisme zonder genetische variant zaten daar tussenin, en jongeren met autisme én een genetische variant hadden de laagste waarden. Opvallend genoeg vonden de onderzoekers geen duidelijke verschillen in de directe metingen van glutamaat en GABA. Maar omdat tNAA en tCr nauw verbonden zijn met deze systemen, wijzen de resultaten toch in de richting van een verstoring in de balans tussen prikkelende en remmende signalen. Wat betekent dit? Dit onderzoek laat zien dat genetische veranderingen in bepaalde hersen-genen samenhangen met meetbare verschillen in de hersenstofwisseling. Dat is belangrijk, omdat het helpt om de biologische basis van autisme beter te begrijpen. Het bevestigt dat autisme niet door één gen of één oorzaak komt, maar dat er veel verschillende routes zijn die allemaal kunnen bijdragen. Het ondersteunt de theorie dat een verstoring in de balans tussen glutamaat en GABA een rol speelt. Daarnaast opent het de deur naar biomarkers, meetbare signalen in de hersenen die kunnen helpen om subgroepen binnen autisme te onderscheiden. Waarom is dit belangrijk voor de praktijk? Voor ouders, begeleiders en mensen met autisme zelf is dit misschien nog wat abstract. Toch kan dit soort onderzoek in de toekomst praktische gevolgen hebben. Het kan leiden tot betere diagnose en subtypering, waarbij hersenscans en genetische tests helpen om beter te begrijpen welke biologische processen bij een individu een rol spelen. Ook kunnen gerichtere behandelingen mogelijk worden, bijvoorbeeld als bekend is dat bij iemand vooral de GABA-functie verstoord is, wat richting kan geven aan medicatie of voedingssupplementen die daar invloed op hebben. Bovendien kan het meer begrip creëren, doordat het idee dat autisme samenhangt met meetbare biologische processen bijdraagt aan erkenning dat autisme geen opvoedingsfout of karaktertrek is, maar een neurobiologische variatie. Grenzen van het onderzoek Het is belangrijk om ook de beperkingen te benoemen. Het ging om een kleine groep van 16 jongeren met autisme, en de resultaten moeten nog bevestigd worden in grotere, internationale studies. Niet alle genetische varianten zijn even goed begrepen; sommige zijn varianten van onbekende betekenis. Daarnaast meten hersenscans gemiddelden in een hersengebied, maar vertellen ze niet alles over hoe hersencellen precies werken. Een brug naar de leefwereld Wat kunnen we hier nu mee in het dagelijks leven? Het onderzoek benadrukt dat autisme heel divers is. De ene persoon kan vooral last hebben van overprikkeling, een ander juist van traagheid in informatieverwerking. Het idee van een balans tussen gas en rem kan helpen om autisme beter uit te leggen aan kinderen, ouders en leerkrachten. Het laat ook zien dat zorg op maat nodig is, omdat wat werkt voor de één niet automatisch werkt voor de ander. Stel je het brein voor als een slim huis met een thermostaat die voortdurend de temperatuur regelt. Glutamaat is als de verwarming: het activeert, stimuleert en brengt het systeem in beweging. GABA is als de airconditioning: het koelt af, remt en zorgt voor rust. In een goed afgesteld systeem werken deze twee in harmonie. De thermostaat meet voortdurend de omgeving en past de temperatuur aan zodat het comfortabel blijft, ongeacht of het buiten warm of koud is. Bij sommige mensen met autisme werkt deze thermostaat niet optimaal. Genetische veranderingen kunnen ervoor zorgen dat de verwarming te vaak aanslaat of de airco te traag reageert. Het gevolg is dat het binnenklimaat van het brein uit balans raakt: te veel prikkeling, te weinig rust, of een vertraagde reactie op veranderingen. Dit leidt tot een omgeving waarin het moeilijk is om zich aan te passen aan nieuwe situaties, externe prikkels of sociale signalen. De hersenstofwisseling laat deze verstoringen ook daadwerkelijk zien, alsof de thermostaat meetwaarden doorgeeft die niet overeenkomen met de werkelijke behoeften. Deze metafoor maakt duidelijk dat het brein niet simpelweg ‘overgevoelig’ is, maar dat de interne regulatie van prikkels en rust verstoord is. Het is niet de buitenwereld die te luid is, maar het regelsysteem dat moeite heeft om de juiste balans te vinden. Daardoor kunnen alledaagse situaties overweldigend aanvoelen, terwijl het brein eigenlijk probeert om een comfortabele temperatuur te behouden in een huis waar de thermostaat niet goed functioneert. Theoretisch kader Om dit onderzoek in een breder perspectief te plaatsen, is het nuttig om enkele theoretische kaders te benoemen die vaak gebruikt worden in de autisme-wetenschap. Het excitatie-inhibitie (E/I) balansmodel stelt dat autisme ontstaat door een verstoring in de verhouding tussen prikkelende (glutamaat) en remmende (GABA) signalen in de hersenen. Het huidige onderzoek ondersteunt dit model, omdat genetische varianten in deze systemen samenhangen met lagere waarden van tNAA en tCr. Vanuit het neurodiversiteitsperspectief wordt autisme gezien als een natuurlijke variatie in het menselijk brein, niet als een stoornis die gerepareerd moet worden. Het onderzoek kan hieraan bijdragen door te laten zien dat er biologische verschillen zijn die de diversiteit verklaren, zonder dat dit per se negatief hoeft te zijn. Het biopsychosociaal model benadrukt dat biologische factoren, zoals genen en hersenstofjes, psychologische factoren, zoals coping en motivatie, en sociale factoren, zoals steun en omgeving, samen bepalen hoe iemand functioneert. Het onderzoek vult vooral het biologische deel in, maar moet altijd verbonden worden met de andere lagen. Daarnaast spelen persoonlijkheids- en ontwikkelingsmodellen een rol, omdat autisme zich ontwikkelt in interactie met de omgeving. Genetische kwetsbaarheid kan leiden tot bepaalde hersenverschillen, maar hoe dit uitpakt hangt af van opvoeding, onderwijs en maatschappelijke context. Conclusie Dit onderzoek laat zien dat er bij een deel van de jongeren met autisme genetische varianten zijn die invloed hebben op de balans tussen glutamaat en GABA in de hersenen. Deze varianten hangen samen met meetbare verschillen in hersenstofjes die iets zeggen over energie en gezondheid van zenuwcellen. Voor de praktijk betekent dit dat we steeds beter begrijpen dat autisme niet één oorzaak heeft, maar een samenspel is van genen, hersenprocessen en omgeving. Het onderzoek ondersteunt het idee dat autisme te maken heeft met een verstoring in de balans tussen prikkelende en remmende signalen in de hersenen. Deze verstoring wordt beïnvloed door genetische varianten die de energie en gezondheid van zenuwcellen beïnvloeden. Meer hulp nodig? Hierna volgen enkele onafhankelijke suggesties van organisaties die je kunnen helpen. Wij hebben hier geen banden mee en adviseren sowieso om hier zelf onderzoek naar te doen, samen met jouw huisarts of POH-GGZ. 1. iQ Coaches – Utrecht Specialisatie: Levensbrede begeleiding, jobcoaching en stressreductie voor mensen met autisme en ADHD. Kenmerk: Werkt met de PILLAR-methodiek voor meer rust en overzicht. Website: iqcoaches.nl 2. Autismecoach – Landelijk netwerk Specialisatie: Gecertificeerde autismecoaches bieden begeleiding voor energiebalans, structuur en persoonlijke ontwikkeling. Kenmerk: Online en live coaching, plus een netwerk van coaches in alle provincies. Website: autismecoach.nl 3. Autisme in Balans – Noord-Brabant Specialisatie: Hulpverlening aan kinderen, jongeren en volwassenen met autisme, gericht op balans en welzijn. Kenmerk: Persoonlijke begeleiding en therapie op maat. Website: https://www.autismeinbalans.nl 4. Happy in Balans – Flevoland Specialisatie: Coaching voor meer energie, mentale rust en grip op autisme. Kenmerk: Combineert autismecoaching met lifestyle-advies en stressreductie. Website: happyinbalans.nl 5. Academie voor Holistisch Coachen – Bilthoven Specialisatie: Holistische coaching en stress/burn-out begeleiding, inclusief energetische balans. Kenmerk: Opleidingen en trajecten gericht op innerlijk welbevinden en energiebalans. Website: holistischcoachen.nl 6. NVA (Nederlandse Vereniging voor Autisme) – Landelijk Specialisatie: Informatie, advies en programma’s gericht op energiebalans en stressreductie. Kenmerk: Biedt praktische tips en webinars over energiebalans bij autisme. Website: autisme.nl [autisme.nl] Extra bron: Wegwijzer Autisme Voor een compleet overzicht van diensten, producten en coaches die ondersteuning bieden bij autisme, inclusief energiebalans: Website: wegwijzer-autisme.nl

Waarom angst zo vaak voorkomt bij autisme Angst is een veelvoorkomend thema bij mensen met autisme. Onderzoek laat zien dat ruim een kwart van de volwassenen met autisme een gediagnosticeerde angststoornis heeft, en nog veel meer mensen ervaren chronische spanning zonder officiële diagnose. Overprikkeling ontstaat doordat het brein prikkels intenser verwerkt, waardoor onverwachte geluiden, veranderingen of sociale situaties snel stress kunnen veroorzaken. Deze verhoogde gevoeligheid maakt dagelijkse situaties soms overweldigend en kan leiden tot vermoeidheid of spanning. Daarnaast speelt de behoefte aan voorspelbaarheid een grote rol. Onzekerheid over wat er gaat gebeuren kan angst oproepen, terwijl communicatie-uitdagingen zoals moeite met sociale interacties vaak leiden tot sociale angst of faalangst. Samen zorgen deze factoren ervoor dat mensen met autisme extra kwetsbaar zijn voor stressvolle situaties. Typische angsten bij autisme Angst voor veranderingen in routines. Sociale angst: bang om niet begrepen of geaccepteerd te worden. Concrete angsten zoals angst voor het donker, reizen met openbaar vervoer of onverwachte gebeurtenissen. Waarom traditionele angstaanpak niet altijd werkt Veel standaardmethoden zoals cognitieve gedragstherapie zijn effectief, maar vragen vaak om flexibiliteit en abstract denken – iets wat voor mensen met autisme lastig kan zijn. Daarom is het belangrijk om methoden te kiezen die: Structuur bieden. Eenvoudige, concrete stappen hebben. Zelfstandig toepasbaar zijn, bijvoorbeeld via een app of online tool. De DARE-methode, ontwikkeld door Barry McDonagh, is wereldwijd populair als praktische aanpak tegen angst en paniek. Het is gebaseerd op acceptatie en actie, en bestaat uit vier stappen: Defuse – Ontkoppel angstige gedachten: “Dit is angst, niet gevaar.” Allow – Sta angst toe: “Ik laat deze angst toe, het mag er zijn.” Run Toward – Ga niet uit de weg, maar beweeg naar de angst toe. Engage – Richt je aandacht op iets zinvols. [play.google.com] Deze methode werkt goed omdat het niet draait om vermijden, maar om het veranderen van je relatie met angst. Voor mensen met autisme kan dit helpen om spanning te verminderen zonder complexe cognitieve oefeningen. Online DARE-oefening: laagdrempelig en praktisch We hebben een online DARE-oefening ontwikkeld die je in 5 minuten kunt doen, bijvoorbeeld op je telefoon of computer. De tool begeleidt je stap voor stap: Minuut 1 – Defuse: Herken angstige gedachten en adem rustig. Minuut 2 – Allow: Sta angst toe, observeer je lichaam. Minuut 3 – Run Toward: Daag jezelf uit: “Kom maar op, ik kan dit aan.” Minuut 4 – Engage: Kies een kleine actie, zoals iets opschrijven. Minuut 5 – Reflecteer: Hoe voel je je nu? Noteer één positieve gedachte. Waarom deze oefening geschikt is voor autisme? Structuur en duidelijkheid: Elke stap is concreet en voorspelbaar. Zelfstandig toepasbaar: Geen ingewikkelde theorie, gewoon doen. Visueel en interactief: De online tool geeft duidelijke instructies en een timer. Tips voor gebruik Doe de oefening op een rustige plek. Herhaal dagelijks, ook als je geen angst voelt (preventief). Combineer met andere strategieën zoals Auti-communicatie en voorspelbare routines. Let op ademhaling Ademhalen via de buik, ook wel diafragmatische ademhaling genoemd, heeft belangrijke voordelen ten opzichte van oppervlakkige borstademhaling. Bij buikademhaling gebruik je het middenrif, waardoor de longen zich volledig vullen en er meer zuurstof wordt opgenomen. Dit activeert het parasympathische zenuwstelsel, dat zorgt voor ontspanning en het verlagen van stresshormonen. Borstademhaling daarentegen is vaak snel en oppervlakkig, wat het lichaam in een staat van alertheid houdt en angstgevoelens kan versterken. Door bewust via de buik te ademen, verlaag je hartslag, verbeter je concentratie en creëer je een gevoel van rust en controle, een waardevolle techniek bij angstregulatie en tijdens de DARE-oefening. Angst bij autisme is complex, maar niet onoverkomelijk. De DARE-methode biedt een praktische, toegankelijke manier om angst te verminderen. Met onze online DARE-oefening kun je direct aan de slag, een kleine stap naar meer rust en zelfvertrouwen. Theoretisch Kader: DARE-methode bij angstregulatie De DARE-methode, ontwikkeld door Barry McDonagh, is een evidence-based benadering voor het omgaan met angst en paniek. Het theoretisch fundament van deze methode ligt in drie pijlers: cognitieve gedragstherapie (CGT), mindfulness en acceptatiegerichte therapieën zoals Acceptance and Commitment Therapy (ACT). Deze stromingen delen de visie dat angst niet bestreden moet worden door vermijding, maar door acceptatie en herstructurering van de relatie met angstige gedachten en lichamelijke sensaties. CGT richt zich op het herkennen en uitdagen van irrationele gedachten, terwijl ACT juist inzet op acceptatie en psychologische flexibiliteit. DARE combineert deze principes door cognitieve defusie (afstand nemen van gedachten), exposure (Run Toward) en aandachtgerichte technieken (Engage) in één praktisch model. Het acroniem DARE staat voor vier kernstappen: Defuse Het ontkoppelen van angstige gedachten door ze te herkennen als mentale gebeurtenissen, niet als feiten. Allow Het toelaten van angst zonder verzet, wat aansluit bij ACT-principes van acceptatie. Run Toward Het actief benaderen van angstige situaties, vergelijkbaar met exposure in CGT. Engage Het richten van aandacht op waardevolle activiteiten, wat overeenkomt met ACT’s focus op handelen naar persoonlijke waarden. Deze methode is theoretisch onderbouwd door onderzoek naar exposuretherapie, cognitieve defusie en mindfulness, die aantoonbaar effectief zijn bij angststoornissen. Door angst niet te vermijden maar te benaderen, wordt het angstnetwerk in het brein gedoofd en neemt de fysiologische stressrespons af. Het doel is niet symptoomonderdrukking, maar het ontwikkelen van veerkracht en autonomie in het omgaan met angst. Bronnenlijst McDonagh, B. (2016). DARE: The New Way to End Anxiety and Stop Panic Attacks. BMD Publishing. American Psychological Association. (2020). Anxiety Disorders. Geraadpleegd van https://www.apa.org Hayes, S. C., Strosahl, K. D., & Wilson, K. G. (2016). Acceptance and Commitment Therapy: The Process and Practice of Mindful Change. Guilford Press. Beck, A. T. (2011). Cognitive Behavior Therapy: Basics and Beyond. Guilford Press. Hofmann, S. G., Asnaani, A., Vonk, I. J., Sawyer, A. T., & Fang, A. (2012). The Efficacy of Cognitive Behavioral Therapy: A Review of Meta-analyses. Cognitive Therapy and Research, 36(5), 427–440. Kabat-Zinn, J. (2013). Full Catastrophe Living: Using the Wisdom of Your Body and Mind to Face Stress, Pain, and Illness. Bantam Books. Meer hulp nodig? Hierna volgen enkele onafhankelijke suggesties van organisaties die je kunnen helpen. Wij hebben hier geen banden mee en adviseren sowieso om hier zelf onderzoek naar te doen, samen met jouw huisarts of POH-GGZ. 1. iQ Coaches – Utrecht Specialisatie: Levensbrede begeleiding, jobcoaching, autisme en ADHD. Aanpak: Gericht op stressreductie en persoonlijke groei, met programma’s voor mensen met psychische kwetsbaarheid. Website: iqcoaches.nl 2. DARe2Change – Bloemendaal Specialisatie: Individuele coaching, leiderschapstraining en organisatiecoaching. Aanpak: Persoonlijke ontwikkeling en gedragsverandering in een veilige omgeving. Website: dare2change.eu 3. Dare! Beweegt – Landelijk Specialisatie: Coaching en teamontwikkeling. Aanpak: Persoonlijk leiderschap, stress- en burn-out coaching, faalangst en loopbaanbegeleiding. Website: darebeweegt.nl 4. Leid met Lef – Online & Live Specialisatie: Leiderschapstraining en persoonlijke ontwikkeling. Aanpak: CARE, DARE & SHARE-methodiek voor meer rust en zelfvertrouwen. Website: leidmetlef.nl 5. StiR – Tilburg Specialisatie: Register en kwaliteitskeurmerk voor professionele coaches. Aanpak: Certificering en kwaliteitsbewaking van coaches in Nederland. Website: stir.nu

We komen ze elke dag tegen: pictogrammen. Kleine prentjes die ons snel en duidelijk vertellen wat we moeten weten. Denk aan het bordje dat je naar het toilet leidt of het symbool dat waarschuwt voor bijtende stoffen. Zonder veel woorden geven pictogrammen ons essentiële informatie. Wist je dat deze eenvoudige tekeningen een wereld van verschil kunnen maken voor mensen met autisme? Voor veel mensen met autisme is geschreven taal een uitdaging. Lange teksten kunnen overweldigend zijn, waardoor belangrijke informatie verloren gaat. Pictogrammen bieden een visuele houvast: ze zijn concreet, duidelijk en direct. Dit vermindert stress en vergroot zelfstandigheid. Een pictogram zegt in één oogopslag wat een zin soms niet kan. Zie de voorbeelden hieronder. Niet alleen voor autisme Hoewel pictogrammen al langer worden ingezet bij mensen met een verstandelijke beperking of autisme, groeit hun gebruik bij andere doelgroepen. Kleuters die nog niet kunnen lezen, anderstaligen en laaggeletterden vinden er ook steun in. Het is een universele taal die barrières doorbreekt. Sclera vzw: gratis toegankelijkheid Sclera vzw zet zich in om communicatie toegankelijker te maken. Via hun website https://www.sclera.be bieden ze gratis pictogrammen en advies aan. Hun missie? De drempel verlagen en ervoor zorgen dat niet alleen fysieke, maar ook communicatieve toegankelijkheid aandacht krijgt. Want iedereen verdient het om informatie te begrijpen. Hoe kun jij helpen? Gebruik pictogrammen in je dagelijkse communicatie. Hang ze op in klaslokalen, zorginstellingen of openbare ruimtes. Deel de website van Sclera met ouders, begeleiders en professionals. Samen maken we de wereld een stukje begrijpelijker. Andere hulpmiddelen Structuur en overzicht over wat er komen gaat vinden we allemaal prettig. Maar als je beelden makkelijker verwerkt dan woorden, kun je niet altijd even goed uit de voeten met een gewone agenda of kalender. Voor deze grote groep mensen is er de Pictogenda-weekagenda en de Pictogenda-wandkalender met een maandoverzicht.