Negatieve gedachten de baas bij autisme

Bert van Dijk vergelijkt ons denken met spierkracht: wie helder van geest wil blijven, moet oefenen. In zijn verhaal over het ‘denkmoeras’ laat hij zien hoe oude gedachten, angst en piekeren ongemerkt je stemming en gedrag kunnen sturen. Zijn uitnodiging is nuchter én hoopvol: leer je gedachten herkennen, neem er afstand van en maak ruimte voor een realistischer blik op het hier en nu.

Bert van Dijk: uit het denkmoeras, terug naar helder denken

Over Bert van DijkBert van Dijk is een Nederlandse trainer, auteur en opleider, bekend om zijn werk rond de Roos van Leary en interpersoonlijke communicatie. Samen met Anne-Lies Hustings richtte hij in 2007 de Leary Academy op. Hij schreef onder meer Interactiekunde voor professionals en werkte de klassieke Roos van Leary verder uit met aandacht voor emoties, veiligheidsstrategieën en interactiepatronen. Meer informatie is te vinden op bertvandijk.eu en bij de Leary Academy.

Wanneer denken een denkmoeras wordt

Denken helpt ons begrijpen, plannen, leren en samenwerken. Maar diezelfde denkkracht kan ons ook misleiden. Een kleine gedachte kan zich verbinden met een oude ervaring en uitgroeien tot een overtuiging die op dat moment helemaal niet klopt. Van Dijk noemt dat het denkmoeras: je blijft dezelfde negatieve redeneringen herhalen, terwijl je aandacht steeds verder wegraakt van wat er nu werkelijk gebeurt.

Volgens Van Dijk herken je zo’n moeras aan gedachten en gevoelens die niet goed passen bij de situatie. Iemand kan bijvoorbeeld rationeel weten dat een gesprek veilig is, maar toch veel spanning ervaren. Het denken behandelt een oude verwachting dan alsof die een actueel feit is.

Wat dit kan betekenen bij autisme

Ook autistische mensen kunnen vastlopen in piekeren, negatieve verwachtingen of het eindeloos analyseren van sociale situaties. Onvoorspelbaarheid, eerdere misverstanden, overprikkeling of de druk om gedrag voortdurend af te stemmen op de omgeving kunnen zulke denkpatronen versterken. Dat betekent niet dat autisme zelf een denkfout is, of dat reële problemen simpelweg ‘positief gedacht’ kunnen worden. De kracht van Van Dijks benadering zit juist in het onderscheid: wat gebeurt er feitelijk, en welk oud verhaal voegt mijn hoofd daaraan toe?

Een positieve mindset kan daarbij ook voor autistische mensen helpend zijn, zolang die niet neerkomt op gevoelens wegdrukken of problemen ontkennen. Positief denken betekent hier: ruimte maken voor meerdere mogelijkheden, erkennen wat wél lukt en vriendelijker naar jezelf kijken. Dat kan houvast geven wanneer spanning of onzekerheid het zicht op de situatie vernauwt.

Ga op het balkon staan

Van Dijk adviseert om als het ware boven je gedachten uit te stijgen en vanaf een balkon te kijken naar wat er in je hoofd gebeurt. In plaats van ‘Ik ben een mislukkeling’ zeg je: ‘Mijn denken zegt nu dat ik een mislukkeling ben.’ Die kleine verschuiving creëert afstand. Vervolgens kun je onderzoeken: klopt deze gedachte, welk bewijs heb ik en helpt zij mij in deze situatie?

Voor sommige autistische mensen werkt een concrete, talige aanpak prettig. Door de gedachte letterlijk op te schrijven, ontstaat overzicht. Anderen hebben meer aan een visuele schaal, een vaste vragenlijst of ondersteuning van iemand die vertrouwd is. Het doel is niet om elk gevoel weg te redeneren, maar om te voorkomen dat één gedachte automatisch de hele werkelijkheid bepaalt.

Van oud denken naar ‘groen denken’

Als er afstand is ontstaan, komt er ruimte voor wat Van Dijk ‘groen denken’ noemt: zoeken naar een frisse, realistische mogelijkheid. Niet: ‘Alles komt goed’, maar bijvoorbeeld: ‘Ik vind dit spannend én ik kan om duidelijkheid vragen.’ Dankbaarheid kan dat ondersteunen, mits ze oprecht voelt en niet wordt gebruikt om ongemak te ontkennen.

Een praktisch script voor moeilijke momenten

1.       Stop en merk op. ‘Ik merk dat mijn hoofd nu zegt: …’

2.       Check je lichaam. ‘Wat voel ik in mijn lichaam? Ben ik moe, gespannen of overprikkeld?’

3.       Scheid feit en gedachte. ‘Wat weet ik zeker? Wat vul ik in? Welke informatie ontbreekt nog?’

4.       Kijk vanaf het balkon. ‘Als iemand anders dit dacht, wat zou ik dan zien of zeggen?’

5.       Kies een groene gedachte. ‘Een andere, realistische mogelijkheid is: …’

6.       Kies één kleine stap. ‘Ik kan nu om uitleg vragen, een pauze nemen, het opschrijven of iemand inschakelen.’

7.       Rond vriendelijk af. ‘Ik hoef dit niet in één keer op te lossen. Deze stap is genoeg voor nu.’

Vier manieren om uit het moeras te blijven

1. Verleg je aandacht naar voelen. Neem de tijd om rustig en aandachtig te benoemen wat je lichamelijk en emotioneel opmerkt. Dit kan inhouden dat je je bewust wordt van je ademhaling, de spanning in je spieren, of zelfs de temperatuur van de lucht om je heen. Probeer ook te identificeren welke emoties je ervaart: voel je je blij, verdrietig, angstig of misschien zelfs verveeld? Door deze gevoelens te erkennen en te verwoorden, creëer je een dieper inzicht in je innerlijke wereld en bevorder je een gevoel van zelfbewustzijn dat cruciaal is voor persoonlijke groei en emotionele regulatie.

2. Ontspan eerst. Het verminderen van spanning is een belangrijke stap die het makkelijker maakt om gedachten en gevoelens uit elkaar te houden. Dit kan bereikt worden door verschillende ontspanningstechnieken, zoals diepe ademhalingsoefeningen, meditatie, of zelfs een korte wandeling in de natuur. Wanneer je lichaam en geest ontspannen zijn, ben je beter in staat om helder te denken en je emoties te observeren zonder overweldigd te worden. Neem de tijd om jezelf te kalmeren, zodat je met een frisse blik naar je gevoelens kunt kijken.

3. Stel je oordeel uit. Het is belangrijk om te beschrijven wat er gebeurt voordat je beslist of iets goed, fout, mooi of bedreigend is. Dit betekent dat je jezelf de ruimte geeft om objectief te observeren zonder te vervallen in een snelle evaluatie. Probeer de situatie te analyseren vanuit verschillende perspectieven en vraag jezelf af wat de feiten zijn, los van je emotionele reacties. Door deze stap te nemen, kun je een dieper begrip ontwikkelen van de situatie en hoe je erop wilt reageren, wat kan leiden tot meer weloverwogen en constructieve keuzes.

4. Maak een persoonlijk afleidingsdoosje. Verzamel vooraf een verscheidenheid aan activiteiten, muziek, teksten, voorwerpen of contactpersonen die je helpen terug te keren naar het hier en nu. Dit doosje kan dienen als een waardevolle bron van troost en inspiratie wanneer je je overweldigd voelt. Denk aan dingen die je leuk vindt of die je een gevoel van veiligheid geven, zoals een favoriete geur, een inspirerend boek, of een playlist met je favoriete nummers. Het hebben van deze hulpmiddelen binnen handbereik kan je helpen om je gedachten te verzetten en je weer te centreren in het moment, wat essentieel is voor je emotionele welzijn.

Helder denken is geen strijd tegen jezelf

De boodschap van Bert van Dijk is uiteindelijk niet dat je gedachten moet beheersen of altijd optimistisch moet zijn. Het gaat erom dat je ze leert zien als gedachten, niet automatisch als feiten. Wie afstand neemt, kan bewuster reageren en ruimte maken voor rust, samenwerking en zelfcompassie. Ook bij autisme kan die vaardigheid waardevol zijn, juist wanneer de wereld veel vraagt en het hoofd overuren maakt.

Roos van Leary 2.0 Coach & Interactiesimulator

Lees meer van Bert van Dijk. Berts belangrijkste inspiratiebronnen zijn de Roos van Leary, Tibetaans boeddhisme, Gestaltpsychologie, Prof. David Bohm en Heer Bommel. Zijn werkterrein is: de driehoek Hoofd, Hart en Handelen. Zijn missie is mensen in organisaties ondersteunen hun persoonlijke en zakelijke belangen met elkaar in overeenstemming te brengen. Bert van Dijk is auteur van o.a. Actie is reactie, Bereiken wat je wilt en De Roos van Leary.