Thema Werk: Autisme en vastlopen in de participatiesamenleving

De Participatiewet is ooit bedacht om mensen te helpen richting werk. Maar voor veel mensen met autisme werkt deze wet precies andersom. In plaats van ondersteuning ervaren zij vooral druk, onbegrip en een systeem dat hun manier van functioneren niet erkent.

Hoe de Participatiewet mensen met autisme klem zet

Steeds meer mensen met langdurige beperkingen vallen onder deze wet, ook wanneer werken medisch niet haalbaar is. Het gaat inmiddels om bijna een half miljoen mensen. Een groot deel krijgt bijstand, een ander deel zelfs helemaal geen financiële ondersteuning. En de plannen van het nieuwe kabinet vergroten deze groep waarschijnlijk verder.

Autisme en de grenzen van belastbaarheid

Autisme is geen ziekte die komt en gaat. Het is een neurodiversiteit die invloed heeft op prikkelverwerking, energiehuishouding, planning, sociale interactie en stressregulatie. Veel mensen met autisme kunnen werken, maar vaak alleen onder zeer specifieke voorwaarden: voorspelbaarheid, rust, duidelijke structuur, weinig sociale druk en voldoende hersteltijd.

Wanneer die voorwaarden ontbreken, kan werk leiden tot overbelasting, paniek, depressie, burn-out of langdurige uitval. Toch wordt binnen de Participatiewet vaak gedaan alsof iedereen met autisme “gewoon kan werken” als er maar genoeg prikkels worden ingezet.

Dat is een misverstand dat veel schade aanricht.

De druk om te presteren

Veel mensen met autisme hebben jarenlang geprobeerd mee te draaien in de maatschappij. Ze hebben banen gehad, opleidingen gevolgd, zich aangepast, doorgezet, over hun grenzen gegaan. Vaak met enorme persoonlijke kosten.

Wanneer het uiteindelijk niet meer lukt, wordt dat verleden tegen hen gebruikt. Wie ooit heeft gewerkt, wordt gezien als iemand met “werkvermogen”. Daardoor wordt een passende arbeidsongeschiktheidsuitkering vaak afgewezen, zelfs wanneer werken inmiddels onmogelijk is.

Het gevolg is een paradox die veel mensen herkennen:

Wie zich jarenlang heeft overbelast om te voldoen aan verwachtingen, wordt later gestraft omdat die overbelasting ooit is gelukt.

Leven onder de Participatiewet

Voor mensen met autisme betekent de Participatiewet vaak een leven vol onzekerheid. Niet omdat ze iets verkeerd doen, maar omdat het systeem is gebouwd op aannames die niet passen bij hun realiteit.

Er is een constante bezorgdheid over de wijziging van regelgeving, wat veel stress met zich meebrengt. Daarnaast is er de noodzaak om te solliciteren, zelfs wanneer dat medisch gezien niet mogelijk is. De spanning van controles, huisbezoeken en administratieve eisen voegt extra druk toe. Bovendien is er de afhankelijkheid van ambtenaren die moeten beoordelen wat als "redelijk" wordt beschouwd. Tot slot zijn er de beperkingen die samenwonen of een relatie met zich meebrengt, aangezien dit financiële consequenties heeft. Voor sommigen wordt de druk zo groot dat ze noodgedwongen alleen gaan wonen, hun gezin anders vormgeven of zelfs overwegen om Nederland te verlaten.

Waarom het systeem niet werkt voor autisme

Onderzoekers die de Participatiewet evalueren, komen tot dezelfde conclusie: de wet gaat uit van het idee dat iedereen uiteindelijk kan werken. Maar dat klopt niet. Autisme is geen tijdelijk probleem dat met motivatie of prikkels kan worden opgelost.

Er is een behoefte aan omgevingen met weinig prikkels, en daarnaast speelt sociale druk een belangrijke rol. Veel mensen met autisme ervaren een beperkte energie, wat hen kan beïnvloeden in hun dagelijkse activiteiten. Na een periode van overbelasting hebben zij vaak een lange hersteltijd nodig. Bovendien kunnen controles angst en stress veroorzaken. Het is ook een feit dat sommige mensen slechts enkele uren per week belastbaar zijn. Voor deze groep is werk niet altijd haalbaar. Soms nooit. En dat is geen kwestie van willen, maar van kunnen.

Tijd voor een andere benadering

Wat nodig is, is een systeem dat uitgaat van belastbaarheid in plaats van idealen. Een systeem dat erkent dat autisme levenslang invloed heeft op functioneren. Een systeem dat rust biedt in plaats van voortdurende druk.

Er is een regeling nodig die onafhankelijk is van een huishouden of partner, wat bijdraagt aan meer vertrouwen en minder controle. Daarnaast zou deze regeling ruimte moeten bieden voor beperkte inzetbaarheid en de erkenning dat

het werken niet altijd haalbaar is. Dit alles leidt tot stabiliteit in plaats van onzekerheid. Nu blijven veel mensen met autisme gevangen in een wet die niet voor hen bedoeld is, maar waar ze wel volledig afhankelijk van zijn.

Kritiek op de Effectiviteit van de Banenafspraak en Beschut Werk

Ondanks de goede bedoelingen van de banenafspraak en het programma voor beschut werk, blijkt de effectiviteit in de praktijk vaak tekortschieten. De banenafspraak, die is ontworpen om mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt aan een reguliere baan te helpen, blijft in veel gevallen een papieren werkelijkheid. Werkgevers zijn vaak terughoudend om deze doelgroep in dienst te nemen, uit angst voor extra kosten of administratieve rompslomp. Bovendien is de beschikbaarheid van beschut werk beperkt, waardoor veel mensen met een beperking of afstand tot de arbeidsmarkt geen passende werkplek kunnen vinden. Dit leidt tot een vicieuze cirkel van uitsluiting en werkloosheid, die niet eenvoudig door beleidsmaatregelen te doorbreken is. De huidige initiatieven schieten tekort in het creëren van een inclusieve arbeidsmarkt waarin iedereen een kans krijgt.

Gebaseerd op de volgende bron: de Groene Amsterdammer