Kees Momma: de man die zijn autisme zichtbaar maakte

Kees Momma is een van de meest bijzondere stemmen binnen het Nederlandse autismeveld. Niet omdat hij theorieën ontwikkelde of modellen introduceerde, maar omdat hij zijn leven, met al zijn intensiteit, kwetsbaarheid en schoonheid ongefilterd zichtbaar maakte.

Zijn boeken en documentaires vormen samen een uniek portret van autistisch bestaan, verteld door iemand die nooit heeft gemaskeerd, nooit heeft verzacht en nooit heeft geprobeerd om “normaal” te lijken. Juist daardoor is zijn stem zo waardevol.

Een jeugd tussen stilte, structuur en een missie

Kees Momma werd in 1965 geboren in Wassenaar en groeide op in Velp, als jongste van drie zonen. Zijn ouders, Willem Carel Momma en Henriëtte Momma-Muntz, trouwden in 1956 en vormden een gezin waarin autisme niet alleen een persoonlijke realiteit was, maar ook een maatschappelijke opdracht. Zijn vader was directeur bij een uitgeversbedrijf én medeoprichter en eerste voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Autisme (NVA). Terwijl Kees worstelde met een wereld die hem vaak overweldigde, werkte zijn vader aan een bredere erkenning en ondersteuning voor mensen zoals hij. Het is een bijzondere parallel: een zoon die zijn binnenwereld probeert te begrijpen, en een vader die de buitenwereld probeert te veranderen.

Kees ontdekte op negenjarige leeftijd dat hij “een autistische handicap” had, zoals hij het zelf noemde. Hij keek naar een televisieprogramma over autisme en herkende zichzelf in elke beschrijving. Later werd dat bevestigd bij onderzoek. Hij behaalde zijn mavo-diploma, werkte in een gemeentearchief, en vond rust in precisiewerk: kalligrafie, maquettes bouwen, en zelfs zweefvliegen. Het zijn activiteiten die passen bij zijn manier van denken: geconcentreerd, exact, en volledig opgaand in details.

Schrijven als overleven

Zijn eerste grote werk, En toen verscheen een regenboog, verscheen in 1996 bij uitgeverij Prometheus. Het is een autobiografie die leest als een open zenuw: scherp, eerlijk, soms pijnlijk, maar altijd oprecht. Momma put uit zijn fotografisch geheugen en schetst een leven waarin elke prikkel, elke verandering en elke sociale verwachting een strijd kan zijn. Het boek werd een mijlpaal, niet alleen voor lezers maar ook voor professionals. Psycholoog Martine Delfos gebruikte Momma’s beschrijvingen uitvoerig in haar standaardwerk Een vreemde wereld, omdat zijn woorden een zeldzaam directe inkijk geven in autistisch denken.

In 1999 volgde Achter de onzichtbare muur, een vervolg dat opnieuw laat zien hoe Momma zijn leven ervaart: als een voortdurende zoektocht naar veiligheid, structuur en betekenis. Zijn boeken zijn geen theorie, maar getuigenissen. Ze laten voelen hoe het is om autistisch te zijn in een wereld die zelden rekening houdt met je brein.

In 2014 schreef hij columns voor NRC Handelsblad, en later dat jaar verscheen Een reis door het leven van Kees, een bundeling van zijn eerdere boeken. Het werk kreeg een nieuwe generatie lezers, die opnieuw geraakt werd door zijn ongepolijste eerlijkheid.

Documentaires die Nederland wakker schudden

De meeste Nederlanders leerden Kees Momma kennen via de documentaire Trainman (1997), gemaakt door Monique Nolte. In deze film zie je hoe Kees zich staande houdt in een wereld die hem voortdurend bedreigt met prikkels, verwachtingen en chaos. Zijn moeder speelt daarin een cruciale rol: zij is zijn houvast, zijn rustpunt, zijn vertaler van een wereld die voor hem te snel gaat.

In 2014 volgde Het beste voor Kees, een documentaire die de worsteling van zijn ouders laat zien. Hoe zorg je voor een volwassen zoon die intens afhankelijk is van structuur, maar ook recht heeft op autonomie? Het is een film die niet alleen ontroert, maar ook confronteert: het laat zien hoe zwaar het is om een autistisch leven te dragen, zowel voor Kees als voor zijn ouders.

In 2023 ging Kees vliegt uit in première op Videoland, een documentaire over zijn stap naar zelfstandig wonen. Het is een verhaal over angst, moed en verandering, thema’s die voor Momma altijd beladen zijn geweest. In 2025 volgde Kees vliegt écht uit, waarin zijn nieuwe leven verder wordt verkend. Samen vormen deze films een uniek tijdsdocument: een levensverhaal dat zich niet alleen op papier afspeelt, maar ook voor de camera, in alle kwetsbaarheid.

Daarnaast werkte Momma mee aan een documentaire over outsiderkunst voor Radio 5, verscheen hij in De TV Show van Ivo Niehe, en trad hij meerdere keren op in De Wereld Draait Door. Zijn aanwezigheid in de media was nooit gemaakt of gepolijst hij was altijd zichzelf, en dat maakte hem des te indrukwekkender.

Een leven in lijnen, letters en herinneringen

Naast schrijven en media-optredens werkt Momma als kalligraaf en maakt hij pentekeningen. In 2022 voltooide hij een gedetailleerde tekening van het oude gemeentehuis van Rheden, kort na de sloop. Het is typerend voor hem: hij legt vast wat verdwijnt, bewaart wat anders vergeten zou worden, en brengt orde in chaos door middel van lijnen en precisie.

Zijn maquettes, kalligrafie en tekeningen zijn geen hobby’s, maar manieren om grip te krijgen op een wereld die hem vaak ontglipt. Ze zijn een verlengstuk van zijn denken: exact, zorgvuldig, en volledig opgaand in detail.

Kees Momma heeft iets gedaan wat maar weinig mensen durven: hij heeft zijn binnenwereld zichtbaar gemaakt. Niet om te overtuigen, niet om te pleasen, maar omdat het de enige manier is waarop hij kan bestaan. Zijn boeken en documentaires vormen een zeldzaam eerlijk portret van autistisch leven, zonder romantisering, zonder pathologisering, zonder filter.

Voor autistische lezers biedt hij herkenning. Voor ouders biedt hij inzicht. Voor professionals biedt hij een perspectief dat geen enkel handboek kan vervangen. En voor de samenleving biedt hij een spiegel die laat zien hoe belangrijk het is om ruimte te maken voor mensen die anders denken, anders voelen en anders leven.