Stress, minderheidsstress en coping bij autistische leerlingen

Een verdiepend inzicht voor professionals in onderwijs en begeleiding

In het dagelijks werk met autistische jongeren merken professionals vaak dat school een bron van spanning kan zijn. Toch blijft het moeilijk om precies te begrijpen waar die spanning vandaan komt en hoe de schoolomgeving daar een rol in speelt.

Een recente masterstudie van de Universiteit Gent biedt nieuwe inzichten die bijzonder waardevol zijn voor iedereen die met jongeren werkt. Dit artikel brengt die bevindingen samen in een helder verhaal en vertaalt ze naar de praktijk.

De vele gezichten van stress in de schoolomgeving

Autistische jongeren ervaren stress op manieren die verder gaan dan de klassieke beelden van prikkelgevoeligheid of moeite met planning. In de gesprekken die in het onderzoek zijn gevoerd, vertellen jongeren hoe onverwachte veranderingen, drukke klaslokalen en complexe sociale situaties hen kunnen overweldigen. Een leerling beschreef hoe hij volledig blokkeert wanneer iets plots anders loopt dan verwacht. Zulke ervaringen zijn herkenbaar voor veel professionals en passen binnen wat we algemene stressoren kunnen noemen.

Maar het onderzoek laat zien dat er nog een tweede laag aanwezig is: minderheidsstress. Jongeren voelen zich in de schoolomgeving vaak anders dan hun leeftijdsgenoten. Ze merken dat hun gedrag verkeerd geïnterpreteerd wordt, dat ze soms worden uitgesloten of dat er vooroordelen bestaan over wat autisme betekent. Een leerling vertelde dat anderen denken dat hij “raar doet”, terwijl hij juist zijn uiterste best doet om mee te draaien. Deze vorm van stress ontstaat niet uit het individu, maar uit de sociale positie die de leerling inneemt binnen de schoolcultuur. Dat maakt het een structurele vorm van spanning die veel dieper ingrijpt dan prikkels of planning alleen.

Hoe jongeren proberen om te gaan met spanning

Wanneer stress zich opstapelt, zoeken jongeren manieren om ermee om te gaan. Het onderzoek toont dat veel autistische leerlingen vooral emotiegerichte coping gebruiken. Ze trekken zich terug, zoeken afleiding, proberen spanning weg te duwen of zetten gewoon door zonder hulp te vragen. Maskeren – het verbergen van autistisch gedrag om niet op te vallen – komt daarbij opvallend vaak voor. Deze strategieën kunnen op korte termijn verlichting geven, maar lossen de bron van stress niet op. Soms vergroten ze zelfs de belasting, omdat de leerling steeds meer energie moet steken in het volhouden.

Probleemgerichte coping, zoals hulp vragen, plannen of grenzen aangeven, komt veel minder voor. Dat betekent dat jongeren ondersteuning nodig hebben om deze vaardigheden te ontwikkelen. Niet omdat ze het niet willen, maar omdat de sociale omgeving vaak niet uitnodigt om deze stappen te zetten. Wanneer een leerling zich anders voelt of bang is voor negatieve reacties, wordt hulp vragen een risico in plaats van een oplossing.

De onverwachte kracht van steun buiten de school

Hoewel de schoolomgeving centraal staat in het onderzoek, blijkt dat jongeren vooral steun ervaren van ouders, psychologen en vertrouwenspersonen buiten school. Leerkrachten en medeleerlingen spelen een dubbelrol: ze kunnen steun bieden, maar kunnen ook de bron van spanning zijn. Een leerling vertelde dat dezelfde klasgenoten die hem soms helpen, hem op andere momenten juist stress bezorgen. Dit maakt duidelijk dat sociale steun niet vanzelfsprekend is en dat jongeren sterk afhankelijk zijn van de kwaliteit van relaties om hen heen.

Voor professionals betekent dit dat samenwerking essentieel is. Ouders en hulpverleners buiten school zijn vaak de belangrijkste buffer tegen stress. Wanneer zij goed verbonden zijn met de school, ontstaat een netwerk dat de leerling kan dragen.

Verschillen tussen leerlingen: leeftijd en gender als bepalende factoren

Het onderzoek laat zien dat stressbeleving niet uniform is. Oudere leerlingen, vooral tussen vijftien en negentien jaar, ervaren meer stress en zijn zich sterker bewust van stigma. Ze reflecteren dieper op hun positie binnen de school en voelen de druk om te voldoen aan verwachtingen.

Meisjes rapporteren meer stress dan jongens en gebruiken meer copingstrategieën. Ze maskeren vaker en intensiever, wat hen enerzijds helpt om sociale situaties te navigeren, maar anderzijds veel energie kost. Tegelijkertijd ervaren meisjes meer steun van medeleerlingen, wat hun sociale positie complex en gelaagd maakt.

Deze verschillen benadrukken dat begeleiding altijd maatwerk moet zijn. Autistische jongeren vormen geen homogene groep; hun ervaringen worden gevormd door leeftijd, gender, persoonlijkheid en context.

Wat professionals kunnen betekenen

De belangrijkste boodschap van het onderzoek is dat stress bij autistische jongeren niet alleen voortkomt uit hun neurologische profiel, maar uit de manier waarop de schoolomgeving hen ontvangt. Professionals kunnen een wereld van verschil maken door te werken aan een cultuur waarin verschillen niet alleen worden geaccepteerd, maar ook worden begrepen. Wanneer stigma afneemt en sociale veiligheid toeneemt, ontstaat ruimte voor jongeren om zichzelf te zijn.

Daarnaast is het waardevol om jongeren te helpen bij het ontwikkelen van effectieve coping. Dat betekent dat ze mogen leren hoe ze hulp kunnen vragen, hoe ze grenzen kunnen aangeven en hoe ze stressoren kunnen herkennen voordat ze escaleren. Dit vraagt om geduld, vertrouwen en een omgeving waarin fouten maken mag.

Tot slot is samenwerking cruciaal. Ouders, leerkrachten, psychologen en begeleiders vormen samen het netwerk dat een leerling draagt. Wanneer die verbinding sterk is, wordt stress beter opgevangen en ontstaat er ruimte voor groei.

Een uitnodiging tot anders kijken

Dit onderzoek maakt duidelijk dat autisme binnen het onderwijs niet alleen een kwestie is van ondersteuning bij prikkels of planning. Het gaat om sociale structuren, verwachtingen, identiteiten en relaties. Professionals die deze bredere context meenemen, kunnen jongeren helpen om niet alleen te overleven in de schoolomgeving, maar om zich er werkelijk thuis te voelen.

Bronvermelding

Van Wassenhove, E. (2023). Stress, coping en sociale steun bij autisme: Kwalitatief onderzoek naar de stressbeleving van jongeren met een autismespectrumstoornis in het gewoon secundair onderwijs in Vlaanderen [Masterproef, Universiteit Gent, Faculteit Politieke en Sociale Wetenschappen].