Sociale verhalen: houvast en helderheid bij autisme

Sociale verhalen

Sociale verhalen zijn een effectieve manier om mensen met autisme te ondersteunen in sociale situaties. Ze beschrijven stap voor stap wat er gebeurt, wie erbij betrokken zijn en welke reacties passend kunnen zijn. Door een situatie voorspelbaar te maken, ontstaat rust en duidelijkheid.

Een persoonlijk sociaal verhaal helpt bovendien om te oefenen met sociaal voorspellen, een vaardigheid die centraal staat in het programma Sociaal Voorspellen op Autismeportaal. Let wel op: “Sociale verhalen zijn hulpmiddelen om voorspelbaarheid te bieden, niet om gedrag te normaliseren.” Voorbeelden van een sociaal verhaal kunnen zijn:

• “Hoe bereid ik me voor op een drukke werkdag?”

• “Wat kan ik doen als mijn energie ineens zakt?”

Autisme en informatieverwerking

Autismespectrumstoornis (ASS) is een ontwikkelingsstoornis die invloed heeft op denken, voelen, communiceren en het verwerken van informatie. Veel mensen met autisme ervaren uitdagingen op het gebied van sociale interactie, flexibiliteit en prikkelverwerking. Deze kenmerken zijn beschreven in de DSM‑5 en worden bevestigd door experts, al is er nog veel ruimte voor discussie. Autisme is geen tekort, maar een andere manier van waarnemen en betekenis geven.

Met sociale verhalen interactie begrijpelijk maken

Sociale situaties bevatten vaak subtiele signalen die niet voor iedereen vanzelfsprekend zijn. Gezichtsuitdrukkingen, lichaamstaal en impliciete regels kunnen verwarrend zijn. Sociale verhalen bieden dan een helder kader. Ze leggen uit wat er gebeurt, waarom iets gebeurt en welke mogelijkheden iemand heeft om te reageren. Dat maakt sociale situaties minder onvoorspelbaar en beter hanteerbaar.

De behoefte aan voorspelbaarheid

Veel mensen met autisme voelen zich prettig bij de houvast van structuur en duidelijkheid. Onverwachte veranderingen kunnen spanning oproepen. Een sociaal verhaal helpt om nieuwe of lastige situaties vooraf te begrijpen. Door concreet te beschrijven wat iemand kan verwachten, ontstaat er ruimte om zich voor te bereiden en om nieuwe vaardigheden aan te leren.

Communicatie ondersteunen

Communicatie verloopt niet voor iedereen vanzelf. Sommige mensen vinden het lastig om woorden te vinden, anderen missen context of nuance. Een sociaal verhaal ordent informatie en maakt verwachtingen helder. Het kan helpen om gesprekken te structureren en om communicatieve vaardigheden op een veilige manier te oefenen. Samen een sociaal verhaal maken kan bovendien een waardevol contactmoment zijn tussen ouder, begeleider en kind.

Prikkelverwerking en voorspelbaarheid

Geluiden, geuren, bewegingen en visuele prikkels kunnen intens binnenkomen. Overprikkeling ligt dan snel op de loer. Door situaties voorspelbaar te maken met een sociaal verhaal, worden prikkels minder overweldigend. De informatie is al bekend, waardoor er minder energie nodig is om alles te verwerken.

Waarom sociale verhalen effectief zijn

Sociale verhalen sluiten aan bij de manier waarop veel mensen met autisme informatie verwerken: concreet, gestructureerd en betekenisvol. Ze bieden duidelijkheid, veiligheid en houvast. Daarnaast helpen ze om nieuwe vaardigheden op te bouwen en om sterke kanten en talenten tot bloei te laten komen. Een goed geschreven sociaal verhaal beschrijft meer dan het stuurt, en ondersteunt iemand in het begrijpen van de wereld om zich heen.

Sociaal voorspellen als aanvulling

Op Autismeportaal vind je het programma Sociaal Voorspellen, dat nauw aansluit bij het werken met sociale verhalen. In dit programma leer je hoe je sociale situaties kunt analyseren, welke signalen belangrijk zijn en hoe je verwachtingen kunt formuleren. Sociale verhalen vormen hierbij een praktische en toegankelijke manier om het sociaal voorspellen te oefenen en te versterken.

Online programma: Sociaal voorspellen

Voorbeelden van sociale verhalen

Hieronder staan drie korte voorbeelden die laten zien hoe een sociaal verhaal eruit kan zien. Ze zijn eenvoudig gehouden, zodat ze makkelijk aanpasbaar zijn aan individuele situaties.

Voorbeeld 1: Naar de kapper gaan

Soms ga ik naar de kapper. De kapper knipt mijn haar zodat het weer netjes wordt. Ik zit op een stoel en de kapper gebruikt een schaar of tondeuse. De schaar maakt een zacht geluid. De tondeuse maakt een harder geluid. Het is normaal dat ik geluid hoor tijdens het knippen. Als ik iets spannend vind, mag ik dat zeggen. De kapper helpt mij om rustig te blijven. Na het knippen voelt mijn haar weer fijn en licht.

Voorbeeld 2: Een spel verliezen

Soms speel ik een spel met andere kinderen. In een spel wint iemand en verliest iemand. Als ik verlies, kan ik me teleurgesteld voelen. Dat is normaal. Ik kan diep ademhalen en zeggen dat ik het leuk vond om mee te doen. Later kan ik opnieuw spelen en misschien win ik dan wel.

Voorbeeld 3: Een nieuwe juf in de klas

In mijn klas komt een nieuwe juf. Zij heet Juf Sara. Zij helpt ons met leren en zorgt voor de klas. Het kan even wennen zijn aan een nieuwe juf. Ik mag vragen stellen als ik iets wil weten. Na een tijdje voelt het steeds vertrouwder.

Stappenplan: zelf een sociaal verhaal schrijven

Een sociaal verhaal schrijven hoeft niet ingewikkeld te zijn. Het helpt om een vaste structuur te gebruiken.

Stap 1: Kies een duidelijke situatie

Bepaal welke situatie, vaardigheid of verandering je wilt uitleggen. Denk aan een doktersbezoek, een schoolreisje of het omgaan met emoties.

Stap 2: Verzamel informatie

Beschrijf de situatie zoals die werkelijk is. Wie zijn erbij? Wat gebeurt er? Wat is het doel? Wat kan iemand verwachten? Dit is de basis van het verhaal.

Stap 3: Schrijf in eenvoudige, duidelijke taal

Gebruik korte zinnen en concrete woorden. Vermijd oordeel of druk. Een sociaal verhaal beschrijft, het stuurt niet.

Stap 4: Gebruik de ik-vorm of derde persoon

Schrijf vanuit het perspectief van de persoon voor wie het verhaal bedoeld is. Dat maakt het herkenbaar en persoonlijk.

Stap 5: Beschrijf wat iemand kan doen

Geef opties die helpen, zoals ademhalen, iets vragen of hulp zoeken. Dit zijn geen opdrachten, maar mogelijkheden.

Stap 6: Controleer of het verhaal veilig en ondersteunend is

Het verhaal moet rust geven, niet extra spanning oproepen. Lees het hardop en kijk of het vriendelijk en duidelijk klinkt.

Stap 7: Introduceer het verhaal op een rustig moment

Lees het samen wanneer er geen stress is. Herhaal het verhaal regelmatig, zodat het vertrouwd wordt.

De criteria van Carol Gray (Social Stories™ 10.2)

Carol Gray ontwikkelde tien criteria om de kwaliteit van sociale verhalen te waarborgen. Hieronder staat een toegankelijke samenvatting van de belangrijkste principes.

Het verhaal is ondersteunend, niet corrigerend

Een sociaal verhaal is bedoeld om begrip te vergroten, niet om gedrag af te dwingen. Het beschrijft meer dan het stuurt.

Het verhaal is gebaseerd op feiten

Alle informatie moet kloppen. Geen aannames, geen interpretaties, geen oordeel.

Het verhaal heeft een duidelijke structuur

Een titel, een korte introductie, een informatief middenstuk en een rustige afsluiting.

De taal is positief, geduldig en respectvol

Het verhaal moet veilig voelen. Geen druk, geen moeten, geen straf.

Het verhaal beantwoordt de belangrijkste vragen

Wie, wat, waar, wanneer, waarom en hoe. Deze vragen helpen om de situatie volledig te begrijpen.

De verhouding tussen beschrijven en coachen is in balans

Een sociaal verhaal bevat vooral beschrijvende zinnen. Coachende zinnen zijn aanvullend en voorzichtig geformuleerd.