DNBA‑Kompas

Dit DNBA‑kompas is ontwikkeld om te helpen verder te kijken dan zichtbaar gedrag en te begrijpen waarom iemand met autisme vastloopt in bepaalde situaties. In plaats van te focussen op wat iemand niet kan of niet wil, richt deze tool zich op hoe het brein op dat moment is afgestemd en welke omstandigheden het functioneren ondersteunen of juist onder druk zetten.

De tool is gebaseerd op de DNBA‑theorie van Gert de Heus MSc. (Dynamische Neurobiologische Afstemming). Deze theorie gaat ervan uit dat gedrag het resultaat is van een voortdurende afstemming tussen prikkelverwerking, energiehuishouding, timing en ontwikkeling. Wanneer die afstemming onder druk komt te staan, kunnen vaardigheden tijdelijk wegvallen, ook als ze op andere momenten wél beschikbaar zijn.

Met deze oefentool leer je:

• gedrag zorgvuldig te beschrijven zonder te interpreteren of te beoordelen;

• te onderzoeken welk DNBA‑domein onder druk staat;

• het onderliggende kernmechanisme te formuleren;

• en dit te vertalen naar concrete, haalbare begeleidingskeuzes.

  
  

De tool is geen diagnostisch instrument en geeft geen kant‑en‑klare oplossingen. Het is een denk‑ en werkhulpmiddel dat helpt om begeleiding beter af te stemmen op de persoon, de context en het moment. Je kunt de tool gebruiken bij individuele begeleiding, in onderwijs‑ of zorgteams, of als reflectie‑instrument voor ouders en professionals.

Het uitgangspunt is steeds hetzelfde: niet het gedrag repareren, maar de afstemming verbeteren.(Pilotversie) Van zichtbaar gedrag naar onderliggende afstemming → passende begeleiding

Stap 1 – Wat zie je? (Gedrag & ervaring)

Doel: het probleem scherp beschrijven zonder interpretatie.

Vragen:

• Wat gebeurt er concreet?

• Wanneer treedt het op?

• Wat ervaart de persoon zelf?

Voorbeelden:

• Terugtrekken na school

• Vastlopen bij veranderingen

• Emotionele uitbarstingen

• “Niet willen” of “niet kunnen” starten

Nog geen verklaringen. Alleen beschrijven.

Stap 2 – Waar zit de druk? (DNBA‑kernanalyse)

Hier gebruik je de vier DNBA‑domeinen om te onderzoeken waar het systeem vastloopt.

Prikkelverwerking

• Is er sprake van sensorische overbelasting?

• Zijn er veel gelijktijdige prikkels?

• Is filtering moeilijk?

Signalen: vermijding, irritatie, shutdown, hoofdpijn, vermoeidheid.

Energiehuishouding

• Kost deze situatie veel herstel?

• Is er sprake van snelle uitputting?

• Zijn er weinig herstelmomenten?

Signalen: extreme moeheid, wisselende belastbaarheid, “op” na sociale situaties.

Netwerk‑ en timingafstemming

• Moet er snel geschakeld worden?

• Is timing cruciaal (sociaal, verbaal)?

• Is er veel impliciete informatie?

Signalen: te laat reageren, misverstanden, stress bij tempo.

Ontwikkelingsafstemming (MAS1P‑laag)

• Sluit de verwachting aan bij het ontwikkelingsniveau per domein?

• Wordt kalenderleeftijd verward met mentale leeftijd?

Signalen: “kan het wel, maar niet altijd”, regressie onder stress.

Uitkomst:   Je benoemt welk(e) domein(en) primair onder druk staan. Niet alles tegelijk, meestal 1 of 2 kernpunten.

Stap 3 – Wat is het kernmechanisme?

Nu formuleer je de DNBA‑kernzin:

“Het probleem ontstaat vooral doordat … onder druk staat, waardoor … niet meer lukt.”

Voorbeelden:

• “Door hoge prikkelbelasting raakt de energiehuishouding uitgeput, waardoor executieve functies wegvallen.”

• “Door timingdruk en impliciete sociale verwachtingen raakt netwerkafstemming verstoord, waardoor Theory of Mind‑taken mislukken.”

• “Door mismatch tussen sociaal‑emotionele ontwikkeling en verwachtingen ontstaat overvraging.”

Dit voorkomt dat gedrag als onwil of tekort wordt geïnterpreteerd.

Stap 4 – Vertaling naar begeleiding (DNBA‑handvatten)

Per kernmechanisme kies je gerichte interventies. Altijd op drie niveaus:

A. Input aanpassen (omgeving)

• Prikkels verminderen of structureren

• Tempo verlagen

• Voorspelbaarheid vergroten

• Keuzes beperken

B. Output ondersteunen (vaardigheden)

• Externe structuur (stappenplannen, visueel)

• Expliciete communicatie

• Tijd geven voor verwerking

• Gebruik maken van sterke domeinen

C. Herstel borgen (energie)

• Rustmomenten plannen

• Overgangen verzachten

• Acceptatie van fluctuatie

• Niet alles “op één dag” willen

Stap 5 – Evaluatie: werkt de afstemming?

Vragen:

• Is de belasting afgenomen?

• Is het functioneren stabieler?

• Is er meer zelfregie en minder escalatie?

Zo niet: herhaal stap 2 — vaak zit de druk toch elders.

Wat deze tool anders maakt

✔️ Geen focus op “tekort” ✔️ Geen standaardoplossingen ✔️ Wel: begrip → afstemming → leefbaarheid

Het sluit aan bij:

• MAS1P (ontwikkelingsprofielen)

• Executief functioneren (contextafhankelijk)

• Centrale coherentie (verwerkingsstijl)

• Theory of Mind (prestatie onder voorwaarden)

• Het voorspellende brein (onzekerheid & precisie)