Theorie van de Theory of Mind

Wat is Theory of Mind (ToM) en waarom is het belangrijk bij neurodivergentie?

In sociale situaties begrijpen we vaak intuïtief wat anderen denken of voelen. Maar wat als dat niet vanzelfsprekend is? In deze blog lees je wat Theory of Mind (ToM) precies inhoudt, hoe het zich ontwikkelt, en waarom het zo’n belangrijke rol speelt bij mensen die neurodivergent zijn, zoals bij autisme of ADHD. We nemen je mee in het hoe, wat, waar, wanneer en wie van ToM, zodat je beter begrijpt wat er gebeurt als dit vermogen anders verloopt.

Wat is Theory of Mind?

Theory of Mind – kortweg ToM – is het vermogen om te beseffen dat andere mensen hun eigen gedachten, gevoelens, overtuigingen en intenties hebben. Dit mentale perspectief van de ander kunnen begrijpen, stelt ons in staat om gedrag te voorspellen en gepast te reageren in sociale situaties. Het is een fundamenteel onderdeel van menselijke communicatie en sociale interactie.

Voor mensen die neurodivergent zijn, zoals bij autisme, ADHD of een verstandelijke beperking, verloopt de ontwikkeling van ToM vaak anders. Dit kan invloed hebben op hoe zij sociale signalen interpreteren en hoe zij relaties aangaan.

Waar speelt ToM een rol?

ToM is overal waar mensen met elkaar omgaan. Op school, thuis, op het werk of tijdens het spelen – in al deze contexten helpt ToM ons om in te schatten wat anderen denken of voelen. Kinderen gebruiken ToM bijvoorbeeld om te begrijpen waarom een vriendje boos is, of waarom iemand iets zegt wat niet letterlijk bedoeld is. Volwassenen gebruiken het om empathie te tonen, conflicten te vermijden of samen te werken.

Wanneer ToM minder goed ontwikkeld is, kunnen sociale situaties verwarrend of overweldigend zijn. Dit kan leiden tot misverstanden, frustratie of zelfs sociale uitsluiting.

Wanneer ontwikkelt Theory of Mind zich?

De ontwikkeling van ToM begint meestal rond het derde levensjaar. In deze fase leren kinderen dat anderen iets anders kunnen denken dan zijzelf. Tussen het derde en zesde jaar groeit dit vermogen verder: kinderen leren dan ook dat mensen kunnen doen alsof, liegen of zich vergissen. Deze ontwikkeling is een geleidelijk proces en verloopt bij ieder kind anders.

Bij neurodivergente kinderen, zoals kinderen met autisme, kan deze ontwikkeling vertraagd of afwijkend verlopen. Dit betekent niet dat zij geen empathie hebben, maar dat het begrijpen van de mentale wereld van anderen op een andere manier verloopt.

Wie heeft te maken met ToM-uitdagingen?

ToM-uitdagingen komen vaak voor bij mensen met autisme, maar ook bij mensen met ADHD, een verstandelijke beperking, sociale angst of gedragsproblemen. Deze mensen zijn neurodivergent: hun brein werkt op een andere manier dan het gemiddelde. Dit betekent dat zij de wereld – en dus ook sociale situaties – anders ervaren en interpreteren.

Het is belangrijk om te beseffen dat ToM-uitdagingen niets zeggen over intelligentie of intentie. Het gaat om een andere manier van informatie verwerken, die vraagt om begrip en passende ondersteuning.

Hoe wordt Theory of Mind gemeten?

Er zijn verschillende manieren om ToM te meten. Een bekende methode is de ToM-test van Steerneman, een interview dat sociaal inzicht en gevoeligheid in kaart brengt bij kinderen van 5 tot 15 jaar. Daarnaast zijn er vragenlijsten zoals de Strange Stories Test, de Faux-pas Test en de Empathy Quotient, die helpen om het vermogen tot perspectief nemen te beoordelen.

Deze instrumenten worden vaak gebruikt door psychologen of orthopedagogen om een beter beeld te krijgen van het sociaal-cognitieve functioneren van een kind of volwassene. Dit helpt bij het opstellen van een passend begeleidings- of behandelplan.

Waarom is aandacht voor ToM belangrijk bij autisme?

Voor mensen met autisme is het begrijpen van de gedachten en gevoelens van anderen vaak niet vanzelfsprekend. Dit kan leiden tot misverstanden, sociale terugtrekking of conflicten. Door inzicht te krijgen in hoe ToM werkt – en hoe het anders kan verlopen – kunnen ouders, leerkrachten en begeleiders beter aansluiten bij de behoeften van neurodivergente mensen.

Het trainen van sociale vaardigheden, het bieden van structuur en voorspelbaarheid, en het expliciet maken van sociale regels zijn voorbeelden van manieren waarop ondersteuning geboden kan worden. Zo wordt de wereld een stukje begrijpelijker en veiliger.

Praatplaat Theory of Mind

Binnen Theory of Mind zijn er verschillende onderliggende processen die samen bepalen hoe goed iemand in staat is om de mentale wereld van anderen te begrijpen. Een belangrijk aspect is mentaliseren: het vermogen om niet alleen gedrag te observeren, maar ook de onderliggende gedachten en gevoelens te herkennen, zowel bij jezelf als bij anderen. Dit gaat verder dan oppervlakkige interpretatie en vraagt om een diepere vorm van inlevingsvermogen.

Praatplaat Theory of Mind

Een verwant proces is mindreading, waarbij je op basis van non-verbale signalen zoals gezichtsuitdrukkingen, lichaamstaal of toonhoogte probeert af te leiden wat iemand denkt of voelt. Dit gebeurt vaak automatisch, maar kan voor sommige mensen – zoals bij autisme – juist veel inspanning kosten.

Daarnaast speelt conceptueel perspectief nemen een grote rol. Dit betekent dat je je kunt verplaatsen in het standpunt van een ander, niet alleen rationeel, maar ook emotioneel. Je probeert te begrijpen hoe iemand anders de wereld ervaart, wat cruciaal is voor wederzijds begrip.

Cognitieve empathie sluit hierop aan. Het gaat om het herkennen en begrijpen van de emoties van anderen, zonder dat je die emoties zelf hoeft te voelen. Het is een denkproces waarbij je je bewust bent van de gevoelens van een ander, wat helpt om gepast te reageren in sociale situaties.

Een meer abstract onderdeel van Theory of Mind is metarepresentatie: het vermogen om na te denken over gedachten. Je kunt bijvoorbeeld begrijpen dat iemand iets gelooft wat niet waar is, of dat iemand een grap maakt. Dit stelt ons in staat om complexe sociale situaties te doorzien en vooruit te denken over mogelijke reacties.

Tot slot is er de mind-blindness hypothese, een term die vaak wordt gebruikt in de context van autisme. Deze hypothese beschrijft de moeite die sommige mensen hebben met het herkennen van mentale toestanden bij anderen. Dit betekent niet dat zij geen empathie hebben, maar dat het proces van het begrijpen van anderen op een andere manier verloopt.

Samen geven deze thema’s een rijk en genuanceerd beeld van wat Theory of Mind inhoudt. Ze laten zien hoe veelzijdig en complex het is om de binnenwereld van anderen te begrijpen – en waarom dit voor sommige mensen, zeker binnen het neurodivergente spectrum, niet vanzelfsprekend is.

Bronnen: Baron-Cohen, S., Wheelwright, S., Skinner, R., e.a. (2001). The Autism Spectrum Quotient (AQ): Evidence from Asperger syndrome/high-functioning autism, males and females, scientists and mathematicians. Journal of Autism and Developmental Disorders, 31, 5-17.

Happé, F. (1994). An advanced test of theory of mind: understanding of story character thoughts and feelings by able autistic, mentally handicapped, and normal children and adults. Journal of Autism and Developmental Disorders, 24, 129-154

Stone, V.E., Baron-Cohen, S., & Knight, R.T. (1998). Frontal lobe contributions to Theory of Mind. Journal of Cognitive Neuroscience, 10, 640-656.

Baron-Cohen, S., & Wheelwright, S. (2004). The empathy quotient: an investigation of adults with Asperger syndrome or high functioning autism, and normal sex differences. Journal of Autism and Developmental Disorders, 34, 163-175.